Artxiboa laburpen hitzeka: esapideak

Apain-orrazia ez den peineta

Iratxe Goikoetxea Langarika

Futbolari sutuek egiten dute. Edo manerak galdutako erregeek. Oraingoan, politikari-edo batek egin du. Hor dabiltza gaztelaniazko hedabide guztiak, Barcenasek egindako itsuskeriarekin bueltaka: «Les ha dedicado una peineta a los periodistas». Googlen begiratzea besterik ez dago horrek ekarri duen soka luzea ikusteko.

Gaur Egun albistegian ere aipatu zen, eta neke handi barik kontatu zuen berriemaileak Barcenasek egindakoa: irudia sartu, eta «keinu honekin, dena adierazi du» esan.

Hain zuzen, zeharbidetik jotzen dugu normalean inoren ekintzak edo esanak euskaraz adieraztea gaitz egiten zaigunean. Azalpen orokorragoa edo zehatzagoa ematen dugu: keinu itsusia/iraingarria/lizuna egin du.

Jakina, hobe litzateke euskarazko bete-beteko ordaina ematea, baina sarritan ez daukagu ordainik finkatuta. Ez pentsa, gaztelaniaz ahorik aho dabilen hacer la peineta hori ere berri samarra omen da tradizio anglosaxoikoa omen den keinu horretarako. Oraintsu arte, levantar un dedo esaten bide zen; ingelesez, to give someone the finger, eta frantsesez, faire un doigt (d’honneur) à quelqu’un esaten den antzera.

Ordainik finkatuta ez daukagula esan dut, baina euskaldunok ere ez gara hatz-motzak, eta hiztegietan jaso barik badago ere, internetek nolabaiteko adostasuna badagoela erakusten du: erdiko hatza (atzamarra, behatza) atera (erakutsi, luzatu, jaso, altxatu, zutitu).

Zehazki hiztegiak corte de mangas esapidearen ordainetan proposatzen duen popatik keinua ere baliagarria da hainbat testuingurutan, albistegietan «Popatik hartzera bidali ditu kazetariak» esango ez badugu ere.

Atzamar erakuste honek baditu punta gehiago ere. Erakutsi, eta sit and spin esaten ei dute ingelesek. Monta aquí y pedalea letxe. Edo monta aquí y verás París.

Paris erakusteko modu xelebrea. Lehen, umeei, lokietatik oratu eta goratuaz erakusten zitzaien Paris. Edo Bilbo.

2 Iruzkin

Iratxe Goikoetxea atalean

Mirie eretxita egotea… eta erregistroak

Oskar Arana Ibabe

Inoiz, edo sarri, edo sarriegi, niretzat arruntagoak behar luketen esapideak, gogoan eskurago beharko nituzkeenak bilatzera joaten naiz hiztegietara, gaztelaniaz aiseago etortzen zaizkidanak euskaraz nola esan jakin ez-eta, edo gogoratu ez-eta. Gaztelaniaz barra-barra entzuten dira nonahi, kalean, irratian, telebistan, idatzita liburu, aldizkari eta berripaperetan, baina euskaraz zelan esan jakin ez, eta begiratu egin behar.

Eta inoiz, oso bakan, nahi baino gutxiagotan, lagun euskaldunen batekin berriketan ibili, edo herriko edo sendiko edo zaharragoen lagunarte bateko solasa entzuten jarrita, geureak izanik ezagutzen ez nituen esapideak edo hitzak entzun eta poz handi bat sortzen zait bihotzean, eta larritasuna ere bai, beldurrez eta lagunarte hori hain aspalditik ezagututa une horretara arte entzun ez dudan hitz edo esapide hori ostera ere entzuteko beste hogeita hamar edo berrogei urte igaro beharko ote diren. Eta arin abiatzen naiz, gogoan edo paper zati batean edo bihotzean edo oraindik lekuren bat hutsik duen adimeneko edo arimako zokoren batean gordetzera, bitxia balitz bezala, urre gorria.

Gero, beste ezagunen bati aurkikuntza pozgarri horren berri eman eta gertatzen zait entzutea baietz, eurenean hori erabiltzen dela, hitz edo esapide ezaguna dela, berriz ere mediterraneoa aurkitzera abiatu naizen edo zer, hori esapide arrunta dela… eta nahigabetu egiten naiz, zer ingurutan bizi ote naizen, nola narrastu ote zaidan horrela euskara.

Halaxe entzun nuen aurreko batean «mirie eretxite egon» edo «mirie eretxi» esapidea. Zenbat aldiz begiratu ote dudan hiztegia, gaztelaniazko «echar de menos», edo ingelesezko «miss» euskaraz esateko zer baliabide ditugun jakiteko. Eta, entzun nuenean ere, begiratu nuen, jo nuen Zehazkira eta beste hiztegi batzuetara, eta ikusi nuen baliabideak baditugula eduki euskaraz, asko, hala nola «echar de menos, falta sumatu, faltan bota beh, mira egin goi, beharretsi goi: la echa de menos, mira egiten dio», Zehazkin; «faltea euki, hutsunea igarri, eduki, izan, sentidu edo sentitu…» Labayrun, eta  «-en mira izan, -en falta/hutsunea sentitu» Elhuyarren, honako adibide txit egoki hauekin: «Echo de menos el café que tomábamos a la tarde: arratsaldean hartzen genuen kafearen mira dut, Se le ha muerto la mujer y la echa de menos: emaztea hil zaio eta haren falta sentitzen du». Eta, hala, lehengo larritasun, poz eta nahigabeari, beste nahigabe berritu bat gehitzen zaio orain, ezagun batzuek ez ezik hiztegiek ere esapide hori ezagutzen zutela ikusita. Tira, ez da hirukoa izan saskiratzea, esan nion neure buruari, baina gorde dezagun poz txikiago bat, mediterraneoa aurkitu ez baina neuk ezagutzen ez nuen esapide bat, gure eskualdeko euskararena ere bazena, neureganatu izanagatik.

Hurrengo pausoa, berez dator. Zergatik, orduan, hiztegian jasota egonik, ez dut baliatu inongo itzulpenetan edo testutan? Zergatik aspaldiko lagun batek telefonoz lasai-lasai eta ahalegin berezirik egin gabe eroso-eroso erabili zuen esapidea, ez dut nik baliatu orain arte?

Hara zertarako erabili zuen adiskideak esapidea:

Haur bat daukat eskolan, Boliviakoa, eta hona ekarri zuen amak handik, engainaturik. Jakingo bazenu zer negarraldi egiten dituen hango bere bizimoduarekin eta lagunekin eta senitartekoekin gogoratuta. Ba omen zeukan Andeetako txirula bat han, eta nik ekarri nion beste txirula bat opari, baina ez zela berarena bezalakoa erantzun zidan. Bere txirularen «mirie eretxite» dago…

Zelan? Nirie eresten deutsela?

Ez, mirie, mirie eretxite dagoela…

Nahiko testuinguru arrunta da, ezta? telefonozko elkarrizketa bat izateko. Bada, ez dut inoiz erabili. Zerk atzeratu izan nauen hiztegi batzuetan jasota dagoen «mira izan» hori adiera horrekin erabiltzetik? Ezjakintasunak, edo entzungabetasunak, nahi baduzue, inoren ahotan inoiz ez entzun izana eta, beraz, zer erregistro dagokion ez jakitea. Eta, ezagutu izan banu ere, gure euskalkiaren eremutik kanpo zer hedadura duen ezin jakin ez eta uzkurtu egingo nintzen erabiltzera. Zehazkik goi erregistro ematen dio, Elhuyarrek (hau poza!!!) ez. Bidea libre, hartara? Ezin jakin.

Eta halako malenkonia batek hartzen nau, jakinik zein erraz erabiltzen duten «miss» ingelesek, «echar de menos» hemengo gaztelaniadunek, «extrañar» hego-amerikarrek. Haiek bezain aise eta natural erabili zuen nire solaskideak «mirie eretxite egon». Gure inguruan, gurean, ordea, «faltan bota» dago guztiz errotuta, eta «de menos bota» ere hasi naiz entzuten. Zergatik diodan txera handiagoa «mirie eretxita egon» horri? Garbizalekeriagatik… apika, nostalgiko petrala naizelako, menturaz. Faltan bota eta hutsunea sentitu-ren artekoa izan da orain arte nire zalantza itzulpenetan, erdarazko beste esapide horien euskarazko ordaina bilatzeko orduan. Falta sentitu-ri txukuna deritzot, faltan bota-ri baino txukunagoa. Baina, hala eta ere, zer egingo dugu mira iritzi horrekin, edo Elhuyar hiztegian jasota dagoen hain eguneroko esaldi horrekin («arratsaldean hartzen genuen kafearen mira dut»), poesiarako gorde?

Zenbat hitz, beste euskalki batzuetan arruntak izan eta guk literaturaren bidez geureganatuak, antzaldatzen diren, eta ematen zaien erregistro goragoko bat, pentsatu dut (Gogoratu naiz nola irakurri nuen poesia batean gaztetxotan haiduru, eta nola entzun nuen gero xiberutarren ahotik etxalde baten aitzinean, «behien haiduru» zirela laborari batzuk eta ez zihoazela herrira… eta zer pozgarria izan zen hori ere, kasu bera baina alderantzitara).

Otu zait halaber agian hotsek, esaterakoan zail, goxo, gogor, trakets, ezti edo arin, nola jotzen diguten belarrian, bihotzean, oroimenean, oroimen sentimentalean, horrek ere izan lezakeela kutsu lauso irrazionalago bat esapide batzuen edo besteen alde egiterakoan. «Haiduru», h ahoskatu eta guzti, zirraragarriagoa zen beharbada. «Miss», ingelesentzat eta ingelesdun berrientzat, coolagoa liteke; «extraña su flauta andina», latinamerikar doinuz, gure Debagoien eta Aramaioko «mirie eretxite egon» baino gozoagoa. Itxaropen ustela sortzen zait ondoren, alemanez gurea baino are eta luzeago eta belarrirako zakarrago ote den esapidea… (izango ahal da!).

Ez dakit izango dudan aukerarik esapide hori baliatzeko gure eskualdeko euskaldun gutxi batzuen artean izan ezean, eta hain noizbehinka ikusten ditut…! Baina Andeetako txirula bat zor diot Boliviatik gurera etorritako neskato horri.

2 Iruzkin

Oskar Arana atalean

Trikuarena egiten ikasi behar orain

Miel Anjel Elustondo

  • Alkate jaunak ostrukarena egin zuen, berriro ere, Iñigo Cabacasen heriotzaren inguruan erantzukizun politikorik eskatzeko uko egin zuenean.

  • Ezin dute ostrukarena egin. Azken baten, EAJren kudeaketa politikorako eredua da Bravo sententziarekin zigortu dena.

  • Hulako sarraskia gertatu zenetik ezin da ostrukarena egiten jarraitu, besteak beste, 100 hildakoen artean 32 haur zeudelako.

  • Euskal Herriko errealitateari bizkarra eman eta honen erabakitzeko eskubidea ukatu nahi duela gobernuak adierazi du, ostrukarena egin eta…

  • Euskal Herrian zabaldu nahi den konponbidearen aroan, Frantzia ostrukarena egiten ari da, gatazka politikoak beraiekin ezer ikustekorik ez…

  • “Egin dezagun bidea”ren manifestazioaren balorazioa… horren aurrean ez espainiar ezta frantziar gobernuek ezin dutela ostrukarena egin.

  • Azken honen egoitzan egin zigun harrera… Hori, ingurumenaren ikuspegitik, oso arriskutsua da, baina ez dugu ostrukarena egin behar, ezertaz konturatu nahi…

«Ostrukarena egin» jarri dut Google leihatilan. «2.980 emaitza inguru (0,38 segundo)» dio makinak. Ezjakinean dira kolore suerte guzietako eragileak. berria.info, bilbokobranka.info, aralar.net, naiz.info, eitb.com, hamaika.tv, ehu.es, bildu.info, hamaikabilbo.tv, euskonews.com…

«Trikuarena egin» jarri dut Google leihatilan. «10.100 emaitza inguru (0,32 segundo)» dio makinak. Bernardo Atxagaren poema, Javier Muguruza, Koldo Almandoz eta nik neuk behin halako eskribitutako testua. Lokuzioetan ere ez dut nire trikurik harrapatu. Amaren altxortegitik jaso nuen.

Ostrukarena egiten ikasi dugu, trikuarena egiten ikasi behar orain. Trikuarena esaten.

Ez alferrik.

2 Iruzkin

Miel A. Elustondo atalean

Sexologiako hiztegi baterako testuak itzultze/egokitzeak dakartzan kalteak

Juan Kruz Igerabide Sarasola

Afanisia deritza, Sexologian, gozatzeko ahalmena galtzeari.

Sarritan entzun izan dut itzultzearen erotikaren kontu hori, sedukzioarekin parekatuz itzulpen-prozesua. Beste hizkuntza bateko esapidea limurtu egin behar duzu, erakarri, zeuretu, eta, aldi berean, zu zeu beretu, biren arteko baturaren gailur orgasmikoa jo arte.

Ez dut ukatuko halakorik. Baina, benetan diotsuet probatu ez duzuenoi: ez dago ezer antierotikoagorik sexologiako hiztegi “zientifiko” batean parte hartzea baino. Afanisiak jota geratzeko arrisku bizia duzu. Hor bai itotzen duela esanak izana, eta areago oraindik esanari itzulinguru asko eman behar bazaizkio, handik eta hemendik hartutako iturrietatik abiaturik euskarazko esamoldeak osatzeko irrika katramilatsu horretan.

Bitxia da nola hozten den hizkuntzen arteko berezko erotika erotikari buruz modu “zientifikoan” jarduteko erabiltzen delarik; zerbaitek krak egiten du, Wittgensteinen esaldi ospetsu hura muturrera bota nahi baligu bezala: esan ezin denaz isiltzea hobe. Hots, erotikaz modu “zientifikoan” mintzatzen garelarik, jada ez da erotika; edo, beste hark zioen bezala, ez nau “ponitzen”.

Bide batez esanda, “ponitzen” hori euskaraz nola emango ote genuke? “Larruan erantzun” gehitxo esatea izango da noski. “Kitzikatu” zozoño geratzen da. “Jarri”, berriz, ez dakit: norbaiti hori esatea, gure herrian behinik behin, “pa Tudela” begira jartzeko gonbita edo agindua da. “Berotu” ere ez da, inondik ere, berotu aurreko zerbait baizik.

Horra enbidoa, baldin bada…

3 Iruzkin

Juan Kruz Igerabide atalean