Artxiboa gaika: Mikel Taberna

Marra eten baten istorioa

Mikel Taberna Irazoki

Aspaldi samarreko kontua da. Itzulpen ttiki bat eskatu ziguten, «Lau hitz bertzerik ez; aisa eginen duzue». Presa pixka bat zuten eta animatu nahi gintuzten, «Hori, zuek, istant batean». Errepidean paratu gogo zuten errotulu baterako omen: ¡Atención! Señalización horizontal orientativa.

Ez dakit zuek irakurri ahala ulertu duzuen, baina guri kostatu zitzaigun entenditzea hartu eta segituan euskaratu beharreko testu harekin zer adierazi nahi zuten. Mezua berria baldin bada, errotuluetako hizkera telegrafikoa ez da beti berehala erraz deskodetzen. Hala ere, noizbait ere handik edo hemendik argia ikusi genuen edo norbaitek esplikatu zigun: gure lurraldeko errepide estu batzuetan, kamioaren erdian, lurrean margotuko ziren pintura-markez ari ziren; zehazki, errotuluak hartzen zuen bide puska osoan marra etena izanen zen.

«Atención» euskaratzeko, erabaki genuen «Kontuz» proposatzea. «Señalización horizontal», kasu hartan behinik behin lurreko seinaleak baitziren, ez genion buruari buelta sobera eman: «lurreko seinaleak»; «horizontalak» ere paratzen ahal genuen, baina ez zitzaigun jendeak ulertzeko hobea iruditu. Bagenituen hiru hitzen ordainak; bat bertzerik ez falta. Aitaren egin orduko fini lana.

Baita zera ere!

«Orientativa» errateko, gure pilotu automatikoak «orientagarri» ekarri zigun. Beraz, hortxe genuen lehenbiziko aukera: Kontuz! Lurreko seinaleak orientagarriak (dira). Elkarri begira gelditu ginen lankidea eta biok. Ez genion usain onik hartzen laugarren hitza berdintzeko hautatu genuenari. Baina, zer paratu bertzela?

Hiztegietan begiratzen hasi ginen: denetan «orientagarri» hura, automatikoak bereizi ziguna, bakarren batek «gutxi gorabeherako» ere bai. Gutxi gorabeherako seinaleak? Ez.

«Seinale orientagarriak»…, zer zen hori? «Orientativo» adjektiboaren sinonimoak bilatzen hasi ginen gaztelaniaz, haietakoren batek giltza emanen ote zigun korapiloa laxatzeko. Irri eginen duzue, baina nik El Mundo egunkari eskuindarrak eskaintzen duen gune baten esteka dut horrelakoetarako. Izanen dira hobeak (gustura hartuko ditut iradokizunak), baina bertan gehienetan aurkitzen dut balio izaten didan zerbait. Kasu honetan, ordea, hitza bera ez zidan onartzen haren parekoa bilatzeko.

«… orientativas». Hitzari begira gelditu ginen harri-jasotzailea Igeldokoari nola, nondik helduko. «Orientagarri» ez bada, zer idazten ahal dugu? «Lagungarri»? «Bidera…» ez dakit zer? Ez zegoen manerarik.

Hitz itsusi horrekin itsutu ginen.

Baina, egiatan, berba horren bidez zer mezu eman nahi zioten gidariari? Bada, hauxe: «marra etena dago bide guztian, eta beharbada usteko duzu marraren bertze aldera igarotzea libre duzula, bertze ibilgailuren bat aurreratzeko konparazio batera, baina ez da hala; hitz horrek argitu nahi dizu, hain zuzen ere, oker zaudela, marra horrek ez duela erran nahi zuk uste duzuna eta beraz ez egiteko kasurik eta kontuz ibiltzeko, zer gerta ere. Marra eten horrek kamioaren erdia nontsu dagoen erakusten dizu, baina deus ez bertzerik».

Hitz magiko bat behar genuen euskaraz, hitz sorgin bat, horren guziaren ordain. Hala uste genuen.

Ez genuen aurkitu, ordea, eta denbora agortu zitzaigun. Gure proposamena bidali genuen, arestian aipaturiko horixe: Kontuz! Lurreko seinaleak orientagarriak (dira). Konponbide eskasa, nire idurikoz. Hortxe daude oraindik errotuluak ikusi nahi dituenarentzat, nik nahi baino ageriago.

Gure abokatuak erranen du gaztelaniazkoa ere hala-holakoa dela. Aitzakiak ez dit balio; gure obligazioa euskaraz egoki ematea zen. Ordaina hitzez hitz eman nahi izan genuen, eta arte horretan trabaturik gelditu zen gure etorri kaxkarra.

Aski erraza genuen itzulpena, baina ez ginen atrebitu libre jokatzera: Kontuz! Ez fida(tu) erdiko marra etenaz

3 Iruzkin

Mikel Taberna atalean

Toki-izen batzuk: formak eta azentuak

Mikel Taberna Irazoki

Aste Santuan eginiko mendi ateraldi baten kronika laburrarekin heldu naiz gaur (kaier bateko oharrak). Kontua sinplea da: ortziralean mendian barna bueltaxka bat ematera joan ginen eta, guretzat ikasketa bidaia izan zenez, txoko honetarako lerro hauek idaztea gogoratu zait zuetako batzuentzat ere zerbait jakingarria izan daitekeelakoan.

Zenbait tokiren izenak aipatuko ditut, eta haietako batzuen kasuan argituko dut bertako jende euskaldunak nola ahoskatzen dituen, iruditzen baitzait «kanpokoak» zaretenetatik aunitzek eta irrati-telebistetan aditzen diren ahotsek izen horiek erdaraz ematen diren azentuarekin pronuntziatzen dituzuela, erdal azantz, asots eta zaratak gorturik gaudelako gehienok. Badakit zaila dela xehetasun hauen guzien berri izatea eta denok ahal duguna egiten dugula, baina inork kontuan hartu nahi baldin baditu hementxe zehaztuko ditut Bidasoaldeko izen batzuen (maiz «oker» erranak aditzen ditugunak) gaineko ñabardura batzuk.

Ahoskatzeko afera hau dela eta, txalogarria iruditzen zait Elhuyar eta Zehazki hiztegien ekimena, hitzen formak ikusi ez ezik haiek aditzeko aukera ere eskaintzen baitigute (bakarrak direla uste dut). Elhuyarrek bi proposamen ematen ditu, ongi ulertu badut, beraiena eta Forvo izeneko sistemarena, eta toki-izen batzuk ere sartuak dituzte (haien azentuazioa, ordea, ez da bat heldu hemen nik adierazten dudanarekin!). Dena dela, ongi legoke jakitea zer irizpide erabili dituzten ahoskatze proposamen horiek emateko (eta Forvorenak?), betiere jakinik azentu bat baino gehiago dugula, hitz berbera diferente erraten dugula euskalki batean edo bertzean eta, beraz, ez dugula horretarako batasunik; ez dakit inoiz izanen ote dugun, ezta izatea komeni den ere (dena da eztabaidagarri). Nolanahi ere, nire gaurko honetan toki-izenei buruz ari naiz, eta uste dut horietan erran daitekeela azentua zein den, azentu «bakarra» (tokian tokikoena). Nire idurikoz, Euskaltzaindiak, toki-izenen formei buruz erabakiak hartzen dituenean, haietako bakoitza nola ahoskatzen den (nola ahoskatu behar den) ere zehaztu beharko luke. Bertzela, nor animatzen da euskarazko toki-izenak nola ahoskatzen diren (tokian tokikoek nola) ezagutaraziko lukeen webgune koxkor bat sortzera?

Sarrerako azken oharra: fonetikan analfabetoa naizenez, azentu marka arruntak erabiliko ditut.

*Gure mendi ateraldien kaiereko oharrak:

Eguna: apirilak 18

Nora; helmuga: Larhun. Badirudi gure mendiaren izena horrela arautu dutela; ikus Euskal Mendizale Federazioak eta Pyrenaica aldizkariak Euskal Herriko Mendien Katalogoan berriki egin dituzten aldaketak, Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen onespena omen dutenak. Hala ere, Euskaltzaindiaren web orrian ez da oraindik ageri; nonbait, ez dute eguneratu. Zer erran onartu den formari buruz? Guretzat ez da arrotza, horrela idatzirik ere frankotan ikusi dugu; konparazio batera, Berako (Beráko) «Discoteca Larhun» dantzatokira joaten ginen hamabortz-hamasei urterekin… Nolanahi ere, bertzelako lekukotasunak eta argudioak bildu izanen dituzte euskaltzainek, sendoagoak. Bertzalde, erranen nuke forma honek babesten dituela mendiaren izena ahoskatzeko aukera desberdinak, ez duela behartzen bietako bat hautatu eta bertzea baztertzera: Larun, Larrun.

Kanpamentu nagusia: Bera (Berá; Berátik, Berára, Beráko…)

1. oharra: abiatu aitzinetik, Beñardo Goietxe eta Andoni Tolosa «Morau» kantari-musikariak salutatu genituen. Sara aldera joan gogo zuten Lizuniagan barna (Lizúniaga), arrantza klaseren batean aritzera; arrain konturen bat aipatu zuten behinik behin.

Nondik: Oletatik, Beratik Ibardinen barna joanda. Oleta: Urruñako auzoa, Sarako bidean (ezagutzen kanta?: Ziburutik Sarara bi neska faltatu, arraiaz kargaturik Oleta pasatu…). Mantto-baita baserriaren inguruan aparkatu, hantxe hasten da bidaxka.

2. oharra: Urruña eta Azkaineko mugapeetan, parajea ikusgarria da, itsasoa eta kostaldea ageri. Landare-animaliak: haltzak erreka bazterrean, elorri xuria loretan, pagoak (bago gurean), kaxkabeltxaren familiakoa iruditu zitzaigun txori lotsagabe bat, putreak (futre gurean), ote dezente bere kolonizazio lan sanoa egiten…

3. oharra: mendi kaskoaren azpiko lepoan, puska (sualo erranen luke bertakoak) handi samar batean ihia nagusi, goialde hartako hezetasuna salatzen. Taldeko erneenak ohartarazi zigun Berako toponimo ezaguna (etxe eta auzo izena) hortik heldu izanen dela segur aski: «Itzea<> ihitzea». Gainera, «Itzea (-a)» izan behar duela, Itzeko-borda baserriaren izenak ere iradokitzen duen bezala (kargu hartu dit neronek barojatarrez ari nintzela «Itzeako familia hura» izenburua eman niolako ez aspaldi argitalpen baterako artikuluari; gaur egun «Itzeko familia hura» idatziko nuke; mea culpa). Berako «Illekueta» auzoa ere ez ote den «ihi+leku+eta» (ez dut erraten toki-izena aldatu behar denik, baina esplikazio hobea iruditzen zait hori bertze edozeinek ulertuko lukeen «hil+leku+eta» baino)…

Tontorra: hiru benta daude. Bitara sartu, bi laguni bisita egitera. Haietako bat etxalartarra (etxálartarra; Etxálar, Etxálartik, Etxálarrera) eta bertzea Endarlatsa ondoko baserri batean jaioa (Endárlatsa; beratarrek –berátarrekEndáltsa edo Endálatsa erraten dute). Oporto xurrupa haien kontura. Bista izugarria: begiak paseoan itsaso zabaletik Pirinioetako gailur zurituetaraino; Aiako Harriari diosala.

Jautsiera: bertze bide batetik, muga lerroaren arrimuan ezker-eskuin. Larhunttikiren azpitik Iasolaraino.

Bazkaria: Iasolako bentan. Zoragarri. Zerbitzari bat euskalduna, Berako Lekueder baserriko alaba, bertze bat txekiarra, harekin gaztelaniaz. Etxolaren paretako arbelean, janari-edariak eta prezioak, frantsesez. Ikasi dugu zer den «caillé de brebis»; Beran gaztanbra, Lesakan kaillatua (!), bertze hainbertze tokitan gatzatua edo mamia (eta abar). Arrunt ona (arrunta+ona?).

Jautsiera (hondarreko puska): Mantto-baitaraino berriz, Oletaraino. Bidean, trikuharri hondatu bat zabortegi bihurtua.

Amaiera: Beran atseden (oroit: Berán); nekaturik, baina satisfos.

11 Iruzkin

Mikel Taberna atalean

Foruzainen alde

Mikel Taberna Irazoki

Aspaldi hartan, testuak gaztelaniatik euskarara aldatzen hasi ginelarik, zenbat buruhauste hitz batzuk itzultzeko: nola erran «estudio (de detalle)», «régimen (laboral, jurídico)», «provisión (de puesto de trabajo)»… Euskaratik hartu edo erdaratik mailegatu? Edo hitz berriak sortu? Modu batera edo bertzera aukera horietako bat bereizi behar genuen; ezin mutu gelditu.

Maiz gertatu zaigu gure lantokian, termino baten ordaina behar eta inon finkaturik ez aurkitzea. Halakoetan, eskura izan dugun informazioa erabili dugu aldiro, hizkuntz arloko autoritateena eta gure gisara ari ziren gainerako itzultzaileena. Horietan oinarriturik, lankide guzion artean hautatu dugu azkenean egokiena iruditu zaigun baliabidea. Nolanahi ere, gisa horretako erabaki bat hartzen genuen bakoitzean, bagenekien ontzi hauskor bat haizearen menturan uzten ari ginela, eta beti zalantza hondar bat gelditzen zen geure baitan, galdera ore batek eragina: balioko ote du eta aisa nabigatuko ote gure letren itsaso uherrean, galernaren batek zolako zolaraino hondoratu gabe? Onartuko ote dute portu guzietan?

Kontu hau etorri zait burutara Estitxu Garaik urte hasieran hementxe berean txertatu zuen artikulua irakurrita: itzulsortu/itzulsortzaile hitz berriak plazara atera zizkigun. Eta haren hitzek Jose Ramon Etxeberriari Anaitasuna aldizkarian irakurri genizkionak (1979ko martxoan!) ekarri zizkidaten orduan: «Garapen hitza promozionatu nahiz».

Etxeberriaren proposamenak arrakasta handia izan zuen. «Garapen/garatu familia» zabaldu da, eta Euskaltzaindiak babesa eman dio. Ikusiko dugu Garairenak ere bertze horrenbertze lortzen duen. Agian ere bai. Ez da beti hala izan, ordea; oroitu: «ingurugiro»…

Nafarroako itzultzaile taldeko lagunok, 1988an lan honetan hasi ginenetik honat, geure erkidegokoak bertze inongoak ez diren hitz batzuendako ordaina aurkitu behar izan dugu geure aldetik. Ez dira aunitz, baina bada bat hemen aipatu nahiko nukeena, dezente zabaldu delako. Horren beharra halako batean sortu zitzaigun, kapelu gorriz jantziriko gizon-emakume batzuk izen eske etorri zitzaizkigunean. Ordena publikoaren hemengo zaintzaile partikularrak ziren (lehendik genituenak aski ez, makil dantzari gehiago!). Galdera zehatza egin ziguten: «Policía foral», agentea eta erakundea, biak, nola erran euskaraz?

Ez ditut gogoan azkenean finkatu genituen izenen sortze-prozesuaren xehetasunak, baina, nolanahi dela, ordaina eman behar izan genuen unetik beretik «foruzain» eta «foruzaingo» erabiltzea erabaki genuen; EAEko «ertzain» eta «ertzaintza» (orduan, ustez, «ertzantza») haien bide bertsutik, baita «udaltzain» eta «udaltzaingo»ren ildotik ere. Bertze haiek bezalaxe, gureak ere neologismoak, hitz berriak. Hogei urte joan izanen dira aisa lehenbiziko aldiz erabiltzen hasirik (zehazki ez dakit, ez baitugu sarbide errazik gure lehenbiziko testuetara iristeko), eta sortuz geroztik beti horrelaxe erabili ditugu bi hitz horiek. Makina bat aldiz tekleatu ditugu gure ordenagailuetan. Gure artean ez da zalantzarik piztu, eta izen horiek barra-barra zabaldu ditugu paraje hauetan, euskarari sartzen utzi dioten toki guzietan.

Eta arrakasta izan ote dute? Hizkuntz arloko autoritateek, erreferentzia gisara ditugun hiztegiek eta erabiltzaileek onartu dituzte?

Berriak bere estilo liburuko hiztegian sartu ditu, eta Zehazkin ere bildu dituzte («foru polizia» eta «foru poliziako»rekin batera). Horietaz gainera, Ertzaintzaren hiztegian ere aurkitu ditut.

Ordea, Euskaltzaindiak ez ditu Hiztegi Batuan txertatu; Euskaltermen ez daude (harrigarria iruditzen zait aipatu ere ez egitea; bertzerik litzateke ponderazio kontua…); Elhuyar, 5000 eta Labayru hiztegietan ez dira ageri; EITBko HIKEAn ere ez ditut ikusi…

Horietan guzietan ez dira falta «ertzain/ertzaintza», «udaltzain/udaltzaingo», «miñoi», «mikelete», ..

Guk «sorturiko» hitz horiek badute nolabaiteko babesa (aldeko gutiago izanagatik, aldezleak adierazgarriak eta garrantzitsuak dira), baina, hala ere, badut kezka pizar bat zer gertatuko den haiekin etorkizunean.

Gure «kaskogorriak», zain, euskarazko izena bedeinkatuko ote dieten, eta guk, berriz, ez dakit ez ote dugun berriz ere manifestazioan atera beharko, joan den larunbatean bezalaxe: «Hemen gaude… foruzainen alde!».

Jakinaren gainean egon zaitezten eta behar diren ondorioak izan ditzan.

P.D. Aipatu ditudan eragileez gainera, joan den urteko urrian prentsan irakurri genuen berri bat ere akuilu izan dut gaurko hau idazteko

9 Iruzkin

Mikel Taberna atalean

Bakoitzak bere arkanbele-kanta

Mikel Taberna Irazoki

Gure haur-denboran, jostetan aritzeko, neska-mutiko koxkorrak gehienetan auzoko plazan juntatzen ginen. Berez, zirkuluan jarritako dozena erdi bat haritz zaharrek mugatzen zuten esparrua zen, oihantxo segur aski espres bakandu bat, arbolen adar luzeenen babesarekin ia-ia gaur egungo edozein areto estaliren parekoa zena.

Orain ez bezala, inoren gurasorik ez baikenuen hurbil izaten, gure arteko zaharrenek erabakitzen zuten zertan denbora pasatu, eta gainerakoek haiei kasu egiten genien. Baloi kaxkarren bat ez bazen, inork ez zuen jostailurik izaten, eta eskura zegoen zernahi baliatzen genuen geure ameskerietarako: makilak, harriak, lamina-zulo bat, belarra garraiatzeko lerak, Bidasoa, meategiko karburoa… Animaliei ere erreparatzen genien: zerutik zelatatzen gintuen miruari, apo gizajoei, arkulo beldurgarriei…

“Arkulo erraten genion latinez Lucanus cervus denari. Izen mordoxka du euskarak intsektu hau aipatzeko: arkanbele, akulamendi, arkamelu, basajaun, basandere, kinkilimarro, akilimarro, martin adar-andi, tartalo, kakalardo adardun, karraskaldo… Horietatik, lehenbiziko biak hautatu dituzte, oraingoz, Hiztegi Batuan sartzeko: arkanbele eta akulamendi. Euskara estandarrean, berriz, badirudi “arkanbele nagusituko dela, hori aipatzen baita eskura ditugun hiztegi elebidun gehienetan, eta hori bertzerik ez Euskaltermen eta Zehazkin.

Mamorro hori bere adar handiekin hurbiltzen ikusten bagenuen, beldurrez ihes egiten genuen lasterka, uste genuelakoz begiak aterako zizkigula. Eta harrapatzen bagintuen, bagenuen formula bat sekula huts egiten ez zuena: “Arkulua beheiti, arkulua beheiti! erraten genion, eta hark goiti egiten zuen beti, arkuloak dena alderantziz ulertzen baitu, edo, bertzela, zenbaiten gisara, agintzen zaionaren kontrakoa egiten.

Arkuloak gure jostalekua zen plaza hartan noiznahi agertzen ziren, haritz zahar haietan bizi baitziren. Horrelako habitata maite dute, nonbait: haritzaren familiako arbola zaharren zur usteltzen hasia. Baina espeziea Europan desagertzeko arriskuan omen dago, hain zuzen ere, gisa horretako oihan klaseak eskasten ari direlakoz (oihanberritzeetan gehienbat landatu diren bertzelako zuhaitzetan ez omen dute laketzen).

Inork ipuin edo gisakorik sortzeko afiziorik baldin badu, animalia honek ematen du kontatzeko gaia (itxura, sinesteak…). Niri, behinik behin, gustatu izan zait idatziz egin ditudan lantxoetan aipatzea. Halakoetan duda izan dut, ordea, egokia ote zen etxean-herrian ikasiriko “arkulo” erabiltzea, jendeak ulertuko ote zuen. Baina “arkanbele” hain arrotza zitzaidan…

Orain dela urte batzuk, gure ama egunkaria irakurtzen ari zen eta, halako batean, “Berriz ere ari duk X ergel hori atakean, bere arkamele kantarekin!” aditu genion. Arreba eta biok harritu ginen, guk etxean sekula aditu gabeko erranera baitzen hori. Esplikatu zigun hori erabiltzen zela norbait behin eta berriz beti erretolika berarekin, beti berearekin, temoso aritzen baldin bazen. Kasu hartan, egunkarian iritzi-artikulua edo zuzendariarentzako gutuna idatzia zuen norbaitengatik erabili zuen amak lokuzioa. Pertsona ezagun bat genuen, aspergarri samarra iruditzen zitzaiguna bere prediku bakarra zela medio. Amaren jaiotetxeko kontu partikularra ote zen (osaba Luisek eta izeba Milagrosek ere ezaguna zuten: “Zuek gaztiak igual ez, biño guk aunitz ibilli dugu”) edo zabalduago ote zegoen jakiteko, herriko lagun bati galdetu nion, hark ere ba ote zekien zer zen “arkamele kanta”. Nire adintsua izanagatik, haren euskarak ez du pairatu nireak noizbait jasan zuenaren pareko deskalabrurik eta, gainera, ni ez bezala, beti herrian bizitu da, etxean nahiz kanpoan (lantokian eta) euskaraz gehienbat mintzo. “Bai, motel”, erantzun zidan, “horrek erran nahi dik beti beriakin nahi duela ateri; ez duela bertzin erranari aditzen; por ejemplo: ‘bai, hori beti bere arkamala kantakin’; o sea, a lo suyo”. Beraz, arrebak eta biok geure gogoan gordea ez edukiagatik, herritarrontzat “kanta” ezagun samarra zen hura. Bertze galdemodu bat ere egin genien gure informatzaileei, ba ote zekiten zer animalia klase zen “arkamelea”. Ezetz, ez zekitela. Hala ere, ez zuten horregatik buruko min berezirik: “erratte bat da”. Kitto.

Orotarikoaren arabera, “arkamele/arkamala” aldaera bat da, Hiztegi Batuan sartu den “arkanbele” hitzarena, niri lehenago hain arrotz zitzaidanarena, hain zuzen ere (!). Hiztegi Batuko sarrera bakarrari argibide bat erantsi zaio:

arkanbele iz. Lucanus cervus

Orotarikoan, aldiz, bi sarrera daude hitz honentzat:

1 arkanbele (L? ap. A; H (+ -kh-)), arkanbela (Urt), arkamelu (L-côte, BN-baig ap. A), arkamele (Darric ap. DRA).

Ciervo volador (Lucanus cervus). “Cantharis, uli ogi ialea, uli beltza, ogi jan ulia, arkanbélaa” Urt IV 158. “Cerf volant” H. “1.º lucano, escarabajo. 2.º se dice también, por irrisión, de un hombre pequeño, regordete, enano” A. “Arkameku (L-côte; Laf.), hanneton” Lh. “Escarabajo (Darric)” DRA. v. arkulo (2),akulamendi.

2 arkanbele (Lar H, Hb ap. Lh), arkamele (L ap. A), arkanbile.

“Cuento, fábula” y “fábula” Lar. “Fable, conte” H. “Cuento, fábula” A. Cf. Sb-Urq: “Arkanbela. Fábula. Cometa [?]”. Greza, arkanbilen ontzia denak, gezür franko dereikü adin lüzetzaz barreiatü ta erakutsi bürüzagisa zela hetan. Egiat 189

Amari adituriko lokuzioaren aipamen zehatza ez da hor ageri, ez batean ez bertzean, baina iruditzen zait OEHn txertatu den bigarren sarrera horrek bide bat erakusten duela hartaraino iristeko. Irudipena, bertzerik ez, ez bainaiz gauza hortik aitzinera sobera urrun joateko.

Istorio (arkanbele?) honetatik, eta poetek erran zuten harako “arbolak gara” hartaz oroituz, ondorio garbi bat atera dut: dudarik gabe, tribuko gizon-emakume urtetsuak arkulo izugarrien eta solas ederrenen gordeleku dira (eta altzo, magal, sehaska…).

Ez duzue hala uste?

8 Iruzkin

Mikel Taberna atalean

Erreka aldean

Mikel Taberna Irazoki

Blog honetan berean berriki Karlos Zidek idatzi zuena aitzakia gisara baliatzea gogoratu zait, herrien izen ofizialak direla-eta gure Nafarroako erkidego santu honetako kontu batzuk zerttobait argitzeko. Hasieran, luze eta zabalago aritzeko asmoa nuen, baina, zalantza-putzu edo lintzura batzuetan plisti-plasta ibili ondotik, nerau nahasteko arriskua ikusi eta deliberatu dut hobe nuela xede apalagoa hautatu. Beraz, bederatzi puntuko bertso luze txarrik ez, kopla kaxkar batekin (eta haren oihartzun batzuekin) konformatu beharko duzue.

1) Zeruan eder izarra / Erreka aldean…Lizarra

Honela zioen Karlosek aipatu testu hartan: “…euskal eta erdal izenak barra batez bereizita ageri direneko formula, hala nola Donostia / San Sebastián edo Pamplona / Iruña. Zoritxarrez, badira udalak kontrako bidea egin dutenak. Esaterako, Lizarrakoak Estella/Lizarra baztertu eta Estella-Lizarra lehenetsi zuen…”.

Lizarrakoa izan gabe (barkatuko didate atrebentzia), saiatuko naiz argitzera zergatik hartu zuen jarrera hori Lizarrako Udalak:

Lizarrako Udalak eskaturik, Nafarroako Gobernuak 1991n erabaki zuen, dekretu bidez, herri horren izen ofizialak Estella eta Lizarra zirela.

Nafarroako Gobernuak berebat, urte hartan berean eman zuen bertze dekretu baten bidez, halako kasuetan (herri batek bi izen) zeuden herrien izen ofizialak testu idatzietan nola erabili behar ziren arautu zuen: zein hizkuntzatan idatzita dagoen administrazio-testua… “bi izen ofizialetatik hizkuntz horri dagokiona izanen da erabili beharrekoa”.

Beraz, herriaren euskarazko izen ofizialak bedeinkatzeko araua etorri zen, alde batetik, eta, bertzetik, izen ofizial horiek nola erabili behar ziren zehazteko manua.

Baina, horietaz gainera, bertzelako aginduak ere eman zituen Gobernuak (edo kasuko gobernu-organoak); konparazio batera, erran zuen Nafarroako “eremu misto”ko eta “erdal eremu”ko errepideetan herrien izenak gaztelaniaz idatzi behar zirela bakarrik. Agindu horrek “Lizarra” eta “Estella” izen ofizialak zituen herriari eragiten zion, Ega bazterreko populazio hori, Nafarroako hizkuntz zonifikazioaren arabera, “misto” deritzan eremuan dagoelako (“misto” deituta, nola harritu inoiz sutzen badira?).

Hori ikusirik, Lizarrako Udalak (UPNk ez gainerako alderdi guziek) erabaki zuen Nafarroako Gobernuari eskatzea izen bikoitza izan nahi zuela. Hain justu ere, euskarazko izena ikusarazteko, gorde nahi zutenen/ikusi nahi ez zutenen begiak mintzeko. Gobernuak ez zion eskaera hori onartu, eta udalak auzitara jo behar izan zuen. Azkenean, epaitegiek arrazoia eman zioten Lizarrako Udalari. Horrexegatik du gaur egun izen bikoitza.

*Eranskina: Nafarroako eremu mistoko eta erdal eremuko herriak

Eremu mistoan edo erdal eremuan egonagatik, Nafarroako herri gehienek (hagitz anitzek, bederen, bai) euskal izena dute (nahiz erdal grafiarekin idazten diren jeneralean) edo euskal izena ere badute. Eta Euskaltzaindiak emana du nola den horietako bakoitzaren euskal era arautua.

Lizarrako Udalak 1991n egin zuen bezala, herriaren euskal izena ofizialdu nahi duten bi eremu horietako udalek Nafarroako Gobernuari espres eskatu behar diote urrats hori egin dezan.

Eta, gisa horretan, dagoeneko mordoxka batek lortu du bere euskal izena ere ofiziala izatea. Horietako batzuk aipatuko ditut hemen, inoiz inork erabili behar baditu, araututako era zein den jakiteko. Ikusiko duzue zenbait kasutan ez direla bi izen, bi eratara idatziriko izen bera baizik, baina horrelaxekoa da gure egoera. Hona hemen: Aibar<>Oibar, Aoiz<>Agoitz, Burgui<>Burgi, Burlada<>Burlata, Cirauqui<>Zirauki, Ezcároz<>Ezkaroze, Huarte<>Uharte, Lizoáin<>Lizoain, Monreal<>Elo, Mutilva<>Mutiloa, Ochagavía<>Otsagabia (kasu honetan oroitu “–a” dela), Olite<>Erriberri, Peralta<>Azkoien, Puente la Reina<>Gares, Roncal<>Erronkari, Sangüesa<>Zangoza, Tajonar<>Taxoare, Villava<>Atarrabia, Yerri<>Deierri…

Orbaibarko (ez Valdorbako) herri hauek ere bai: Leoz<> Leotz, Unzue<> Untzue, Oloriz<> Oloritz…

Pamplona<>Iruña ere bai, jakina (bertako udalak eskatu beharrik izan gabe; Gobernuak berak erabaki zuen erkidegoaren hiriburuaren izena zehaztu behar zela). Kasu honetan, kontuan hartuz Euskaltzaindiaren proposamena “Iruñea, –a” dela, Gobernuak erabaki eta administrazioetan aritzen garenoi behartu diguten “Iruña” izenarekin ere “-a” egiten dugu (Iruña, Iruñak… Iruñean, Iruñetik, Iruñeko, Iruñera).

2) … Lizarrerria onartu arte / ez zuten kendu bizarra!

Lizarra inguruan, eskualde mordoxka biltzen duen lurraldeari gaztelaniaz “Tierra Estella” erraten zaio. Ez dakit bete-betean bat heldu den “Lizarrako merindadea” deritzotenarekin (Nafarroa Garaiko bortz merindadeetako bat), baina nonbait hor izanen da. Nolanahi ere, izen hori euskaraz, Euskaltzaindiak dioenez, “Estellerria (-a)” da, aspaldiko tradizioa kontuan hartuz.

Bertako euskaltzale anitzek, ordea, ez dute gogo onez hartu erabaki hori. “Lizarra” izena defenditu behar izan baldin badute “Estella” bertzerik gabe nahi zutenen aurka, orain nola onartu “Estellerria”? Horiek horrela, “Lizarrerria (-a)” proposatu eta bultzatu dute, eta arrakasta izan dute. Izan ere, proposamenari harrera ona egin zaio eta izena dezente zabaldu da. Euskaltzaindiak berak aipatzen du, bertzeak bertze, 143. arauan: “Lizarrerria: Estellerria-ren neotoponimoa”. Hortaz, neotoponimoa, Durangerria, Enkarterria, Tafallerria eta Zangozerria bezalaxe (ikus aipatutako araua), baina normal samar erabiltzen dena.

Zergatik ekarri dudan lerro hauetara? Lizarrako kiroldegiari “Pabellon deportivo Tierra Estella-Lizarrerria” izena paratu ziotelako orain dela urte batzuk, baina kiroldegi horretan berean “LizarreRia” ikusiko dugulako zenbait tokitan idatzirik (eta prentsan eta karteletan; erratariak –eskerrik asko, Iñaki– baditu milaka aurpegi), eta komunikabideetako esatariei ere ez dakit ez ote zaien behin baino gehiagotan “eskapatu” (ez hartu gaizki, dabilenari gertatzen zaio) behin baino gehiagotan: “LizarreRia kiroldegian arituko da gaur arratsaldean Itxako eskubaloi taldea”. Badakit, “erre” sobera, “egge” erraten dutenentzat sufrikarioa, baina…

3) Koplaren oihartzunak ekarrita, ohar pare bat

3.1 Inork jakin nahi badu toponimiari buruz Nafarroan zer erabaki hartu diren Euskararen Legea 1986an ezarri zenetik, hemen aurkituko duzue arauen bilduma eguneratu bat (eta gauza gehiago ere bai):

http://www.navarra.es/home_eu/Navarra/Derecho+navarro/lexnavarra/Toponimia/

3.2 Nire sarrera honetarako akuilu izan den artikuluan, iruzkingileekiko mezu-trukean, Karlos Zidek baieztapen niretzat harrigarri hau egin zuen: “Bide batez esanda, Amezketakoei, espainieraz, “amezcoanos” esaten zaie”.

“Amezcoano” erraten dute, nik dakidala, “Amescoano” erran nahi dutenek, Estellerriko/Lizarrerriko ameskoarrak aipatzeko. Zenbait herri biltzen dituzten bi ibar ditugu hor, Ameskoabarrena (-a) eta Ameskoagoiena (-a), Urbasa mendiaren magalean eta Urederra ibaia sortzen den paraje ikusgarrian.

Ameskoarrak erdal eremuan apartatu zituen Nafarroako Gobernuak. Herri horietako bizilagunek behin eta berriz eskatu diote Iruñeko Gobernuari eremu “misto”an bederen sar ditzaten, hango ikastetxe publiko bakarrean D ereduko lerroa ireki ahal izateko (erdal eremuan, ikastetxe publikoetan, ezin da D ereduko lerrorik izan gaur egungo legeriarekin).

Iruzkin bat utzi

Mikel Taberna atalean

Ez dakit Martin bizirik dagoen

Mikel Taberna Irazoki

Hiztegi Batuan heldu den “martin” sarrerako argibideek bi hegaztik izen hori dutela salatzen digute. Ez dago bertze sarrerarik izen berarentzat, eta niri iruditzen zait, barkatuko didate atrebentzia, “martin2” edo falta dela, hainbat hitz elkarturen lehen osagaia dena, hain zuzen ere. “Martin” bezalaxe, “mattin” edo “matxin” ere izan daitezke.

Gisa honetako hitz elkarteez ari naiz: martin-sukalde, martin-kontra, martin-zikin, martin-tranpa, martin-gaixto, martin-koplari, martin-korrekalles, martin-koska, matxin-salto, mattin-mottela, matxin-garratz... Horiek denak gizonezkooi erantsi zaizkigu gehienbat, baina animalia batzuei ere bai; bertze animalia batzuei ere bai, nahiago baduzue. Baita zenbait landareri ere.

Hagitz ezagunak dira horrelakoak gure herrietan. Ez? Eta horiei loturiko bitxikeria bat baino gehiago ere bada. Konparazio batera, badira, jaiotzez bertze izenen bat edukiagatik (Juan, Fernando, Ramon…), noizbait norbaitek “martin-…” horietakoren bat erantsi ondotik (haurtzaroan edo gazte denboran) bizi guzirako “martin” gelditu direnak; hain erroturik gelditu zaie izenordea, non inguruko jendea ailegatu baita pentsatzera pertsona horren izena egiazki “Martin” dela (batzuetan bigarren osagaia galduta ere bai, eta hori harrigarria da horixe izan zelako izen elkartuaren sorreraren arrazoia, gizaseme horren ezaugarri baten berri ematen zigulako).

Pertsonifikazio batzuetan ere aditu-ikusi dugu “martin/mattin/matxin”. Nik “martin-itsua” dut ezagunena, haurraren logalea adierazteko erabiltzen dena. Haur ttikia kaxkartzen delarik, xapuxtu eta muzintzen, frankotan horregatik izaten da, lo egiteko nahia/beharragatik, alegia. Batzuetan negarrez ere hasten da, begiak itxirik, besoak eta hankak mugitzen dituela, erdi groggy dagoen boxeolariaren modura: “Badakizu honek zer duen? Martin-itsua!”. Bertze toki batzuetan, horrela dagoen haurra ikusirik, “martin-xomorro” erraten dutela kontatu didate.

Nolanahi ere, hasierako adibideetara itzulirik, badirudi ez dela “martin” izan halako hitz-elkarteetan gure tradizioan erabili den izen bakarra. Anjel Lertxundik bere Konpainia noblean (Alberdania, 2004) bertze izen batzuk ere aipatzen dizkigu eginkizun berean: Anton, Peru… Izen horiek ere erabili dira gizona oro har irudikatzeko edo kontzeptu abstraktu batzuk pertsonifikatzeko. “Txomin” eta bertzeren bat ere bai. Ez dakit izen horietako bakoitza euskalki eta lurralde jakin bati lotua dagoen, edo bertze arrazoiren bat ote dagoen izen horien gibelean. Denak harturik, nire ezjakintasunetik ausartzen naiz erratera “martin“ gailentzen zaiela gainerakoei, horrela adierazi baldin badaiteke.

Horiek denak (izan) dira gizasemeentzat, nire ustez, emakumeentzat “mari” denaren parekoa. Adiera horrekin, “mari” hitzak badu sarrera Hiztegi Batuan:

mari [elkartuen lehen osagai gisa erabilia; erdeinuzkoa da]: mari-bandera; mari-gizon; mari-maistra; mari-maisu; mari-matraka; mari-motrailu; mari-mutiko; mari-mutil; mari-purtzil; mari-zikin.

Bidenabar, horko kontu bati buruzko nire iritzia: sarrera horretan, hiztegigileen oharra kategorikoegia dela erranen nuke; ez nago ados “erdeinuzkoa da” horrekin. Orotarikoan bertan, konparazio batera, aski da “mari-sorgin” azpisarreran ematen den etsenplua irakurtzea hala ez dela ohartzeko; eta ni nerau ere, alabari “mari-espantu” erran diodan aldiro, ez nintzen erdeinuka ari.

Bidenabar bi(s): ez dakit Itziar Diez de Ultzurrunek ekarri zigun Maribistako interesgarri hura (bertze “mari“ bat) gauzekin ez ezik pertsonekin ere erabili/erabiltzen ote den.

Dena dela, nire bidean aitzinera, gaur egun “mari“ bizkorrago ikusten dut (segitzen du sorbide izaten) “martin“ baino.

Ahoz, ezin erran zenbateraino ote dagoen bizirik “martin” hau hiztunen diskurtsoan, baina gure literaturan nolatsu ote dabilen ikusteko, arrantzan aritu naiz Ereduzko Prosaren corpusean. Ez ditut denak bildu izanen, baina, jatorrizko testuetan, aurkitu dut erabili dutela Aingeru Epaltzak (Martin Xirin,  Martin Gorotx), Xabier Mendiguren Elizegik (Martin Potxolo), JA Irigarayk (Martin Harro, Martin Bonbin), JM Olaizola “Txiliku”k (Martin Txiki)… Horretaz aparte, gogoan dut Bernardo Atxagaren Gizona bere bakardadean hartako Guiomar izeneko pertsonaia ezkorra, “…jendeak esanen dit Martin Beltz naizela…”. Itzulitako testuetan, berriz, Matías Múgicaren adibide bat bertzerik ez dut aurkitu (desberdintasun hau ere aztergai izan liteke), hark itzuliriko Joseph Rothen Edale santuaren kondaira liburuan (Igela, 2001); gibel solasean “martin-alderrai” ematen du, jatorrizko ingelesean1 ustez “wanderer” dena.

Ez dakit “martin” behar bezain bizirik dagoen, egon behar lukeela nik uste bezain, alegia. Niri baliabide polita iruditzen zait eta, gehienok lehendik honen berri izanen zenutela pentsatuagatik, ariketatto hau egitea gogoratu zait, bakarren bati akaso interesatuko zaiolakoan, eta neronen jakin-minagatik.

Eguberri eta urte berri on denoi!

1Gibel solasean, Oberlingo (Ohio) Oberlin Collegeko irakasle Sidney Rosenfelden hitz batzuk aipatzen dira.

Iruzkin 1

Mikel Taberna atalean

Bi lagunen lanpostuak (eta 2)

Mikel Taberna Irazoki

Kontent samar harrapatu nuen Txomin, bolada baterako lana izanen zuelakoz. Nafarroako Diputazioan, aizu! Iruñe erdi-erdian, gainera, Gazteluko plazaren ondoan. Astea kanpoan pasatu behar, horixe okerrena, baina bazuen hiriburuan non lo egin astelegunetan. Asteburuan buelta herrira.

Afaltzen ari ginen, beraz, eta galdetu nion zer lanpostu klase zen, zertan aritzen zen. Lanpostuaren izena «subalterno-ordenanza» zela erran zidan. Mahaitto baten gibelean egoten omen da, eraikin ofizial batera sartzen den jendeari argibide ematen-eta, gisa horretan. Nafarroan harritzekoa bada ere, lan-mahaiaren ondoko errotuluan euskaraz eta erdaraz omen dago lanpostu horren izena. Burua plateretik altxatu gabe gehitu zidan zehaztasuna: «menpekoa-mandataria». Isilune bat izan zen ondotik. Euskaratik gaztelaniara berriz ere bere gisara aldatu nahi izan zuen lagunak: «esclavo-recadista». To ironia, (t)ironi, tiro niri (itzultzaileoi). Irri murritx triste bana bertzerik ez zuen eragin mahaiaren bueltan ginenon baitan. Segituan ohartu nintzen hobe genuela gaiz aldatzea. Bertzelako kontu batzuen errepasoa egin genuen handik aitzinera, baina, nolanahi ere, ez genuen sobera luzatu afalondokoa. Minberegiak garela usteko duzue. Hala izanen da.

Zer nahi duzue erratea, nolabait ere errudun sentiarazi ninduen, jakinik neronek ere makina bat aldiz itzuli dudala hitz hori gisa horretan, «subalterno = menpeko/mendeko».

Paperean ari zarelarik, ohartzen zara hitzak bizkarrean dakarren kargaz, baina berba hori pertsona bati atxikitzen diozularik, «Hi, menpeko!», lotsa moduko zerbaitek blaitzen zaitu, eta zeure artean pentsatzen duzu: «nola izaten ahal du izen hori lanpostu batek? zer gara, bada, gainerakook?».

Ez dakit zer usteko duzuen, baina iruditzen zait jatorrizko solasari darizkion konnotazio klasistak (hein batean iraingarri edo umiliagarri izan daiteezkeenak) are nabarmenagoak direla euskarazko proposamen horretan, zeina, bertzalde, hiztegietan eta erabilera arruntean gehien zabaldu dena baita. Horren ildotik, gogoetaxka hau: euskarazko ordain hori finkatzen lagundu dugunon artean, zenbat «subalterno» zegoen? «Subalterno»rik egon izatera, erabaki horretara ailegatuko ginela uste duzue?

Ez ote zegoen, ez ote dago, bertzelako aukerarik?

Euskaltermen ikusi dut EAEko Administrazioaren alor batzuetan saiatu direla ordain hori saihestera; «urgazle» proposatzen dute. Baina sail batzuetan bertzerik ez.

Beharbada oker nago, eta «mendeko»ek eurek izen horri eutsi nahiko diote, amorruz, errabiaz, bertzeonganako desafioz ere erabiltzeko, baina ni, itzultzaile aristokraton talaia honetatik, bertze batzuen ideologia errepikatuz, hedatzen lagunduz, ez naiz eroso sentitzen. Mendekoen mendekuaren esperoan nauzue.

Edo, akaso, batzuek erranen didazue ezin litekeela izen hoberik asmatu adierazi nahi den horretarako, eta ea zer hasi behar dugun guk orain itxurakerietan, errealitatea maskaratzen.

Bertze alor batzuetan, adiera edo konnotazio gaitzesgarria duten hitzak baztertu eta haien partez bertze batzuk proposatzen diren bezalaxe, honek ere ez luke mereziko ordezkoren bat? Erdaraz eta euskaraz.

Iruzkin 1

Mikel Taberna atalean