Artxiboa gaika: Juan Garzia

Proposamen xume bat euskara guztiz errazteko

Juan Garzia Garmendia

Begien bistan dugu jada hainbestetan amesturikoa: euskara erraztua.

Orixek-eta zioskuten edozein baserritar eskolagabek ulertzekoa behar zuela euskarak. Haren lekukoa hartu nahi baina ia baserritarrik eta are gutxiago eskolatu gaberik geratzen ez den gaurko gure mundu honetan, ari gara gauzatzen, hala ere, asmo haren bertsio egokitu bat, garaiok eskatzen dutena. Ez zailtasunik gabe, baina, euskara nolanahikoaren fasetik iraganez, urrats batzuetara dakusagu azkenean euskara erraztuaren isla eta distira.

Hain izango da fazila euskaldun gaztelaniatsuentzat, ez da alderik izango hizkuntza bien artean. Hiztunarentzako abantaila nabarmen horrez gainera, beste bat ere izango du, guztiz bermatuko baitu beti irrikatu dugun elebitasun pasiboa ere: konturatu gabe, euskaraz ez zekienak ere ederki ulertuko du, inolako esfortzurik eta are ahaleginik ere gabe, euskara erraztuzko jarduna. Gainera, ez du sentituko bere baitan hizkuntza gerora gehituaren urruntasun hotz hori, bere hizkuntza berezkoaren berdin-berdina izango baitu euskara erraztua, hartara atxikimendu emozionala ere samurturik. Jakina, lagungarri izango da, bide horretan, gaztelania ere –euskal gaztelania bederen– euskara klasikoaren ezaugarrietara hurbiltzea, mestizaje jatorrez, hala dagoeneko abiatua den bide ortografikotik («pintxos», «kokotxas», «bertsos») nola ikastolakume eleapenasbakarren bultzadaz («las etxekolanas», «en ke gela?»).

Hala ere, ondo burutuko bada, arriskutsua da inertzia soziologikoaren baitan uztea osorik prozesua. Egia da ondo bideratua dagoela alderdi hori aspalditxotik, estatistiketan euskalduntzat jotzekoen kopurua haztea baita praktikan hizkuntza-politikaren helburu eta lorpen bakarra. Hala, zenbat eta halako gehiago izan eta zenbat eta gutxiago begiratu kalitateari (eta are gutxieneko abilidadeari), orduan eta hurbilago egon gaitezke elebitasun desorekatuaren auzia behingoz konpontzetik; alegia, bistakoa denez ezin dugula alde honetara ekarri zera, beste muturreraino bultzatzea dugula aukera zuhur bakarra.

Pentsa, bestalde, zer aurrezte bikaina izango dugun diruen aldetik ere, oraingo elebitasunak hainbatetan behartzen baikaitu bi hizkuntza erabiltzera azken finean gauza bera esateko. Ondo-bidean, laster behar genuke hori ere gainditua, testu bat bakarra aski bailitzateke praktikan (beharbada, ohitu arte, birekin jarrai genezake, kolore desberdinez), eta norberak erabakiko luke, irakurle bakoitzak, gaztelania deitu edo euskara. Ekonomia ez ezik, bizikidetza ere poliki erosotuko luke horrek, badakigu-eta gatazkabide izaten direla hizkuntzen arteko desberdintasunak.

Alde horretatik, berriro diot, ondo goaz, baina ez da nahikoa horrenbestez. Oraindik gelditzen dira iragan elitistaren aztarna batzuk. Labur beharrez, «arauemaile» deituko diegu, termino horretaz ulerturik erabileren artean inolako hierarkia, hobespen edo galbahea ezarri nahi duten diskriminatzaile antidemokratiko guztiak. Ez dira hainbeste, jada, zorionez, zeren demokratismoa eta haren abanguardia –espontaneismoa edo edozertasuna, alegia– egunez egun baitoaz irabaziz lekuak eta jendeak beren kausarako. Eta, horretan bederen, oso lagungarri zaigu inguruko hizkuntza nagusi sendoen zaintzaile noski lasaien erlaxazioa bere horretan ekartzea geure hizkuntzatxo txiki bezain bipilera, geu urdurixeago egonik ere noski. Sendotasunean eta nagusitasunean (eta lasaitasunean), ezin lehiatu, baina, itxuretan behinik behin, ez gaitezela atzean gera. Agian, kanpotik sinesten badigute (edo bagaituzte), konpondutzat jo genezake barrukoa ere.

Bada, haatik, oraindik ere, ikuspegi zaharrari atxikia dagoenik, bai pertsonarik eta bai, okerrago, erakunderik edo erakunde zatirik. Horien arabera, zabalbidean (edo salbabidean) ez ezik, garabidean dago oraindik euskara, eta, kultura-hizkuntza oso izatera iritsiko bada (alegia, euskaraz bizi ez ezik euskaraz edozertan taxuz jarduteko moduan egongo bagara inoiz), ez omen da nahikoa hiztunen kopurua gizentzea. Hizkuntza bera ere garatu, landu eta zorroztu behar omen da, tresna egokia izango bada ezertarako. Piramide bat irudikatzen dute halakoek, aristokratek leinu-zuhaitzak bezalatsu, eta, erabiltzaileak ez bada, erabilerak behintzat piramidearen estratuetan kokatzen dituzte: informalenak azpian eta sofistikatuenak gainean, tarteko mailetan koskaz koska ordenatzen dituztelarik gainerakoak. Eta sostenitzen dute maila horiek denak landu behar direla, piramidea piramide izango bada eta ez lur-arraseko edo lurpeko humus huts.

Zorionez, gero eta ugariagoak dira goi-mailen zaintzaileen desertzioak eta sabotajeak. Ia egunero ikusten ditugu hizkuntzaren gailurrera halako nekez igoak, beren burua piramidearen gainetik hondoraino heroikoki bota, eta ausart bihurtzen mordoilo traketsenaren paladin, hierarkia bertikalen aurkako buruzagi horizontal halako. Egia da, bestela ere, jendearen aurrean gero eta okerrago ikusita dagoela lehengo euskara txukunegia aldeztea, baina norberak eman behar du pauso pertsonala hura atzean utzi eta populu-hizkuntzara fedetsu biltzeko.

Marxek ere, ondo oroitzen banaiz, beharrezkotzat jotzen zuen, proletargoaren buruan gidari, burges txiki desklasatuen esku-hartzea. Hala, bada, piramide guztia lur zelaiarekin berdindu arteko bide iraultzailean, behekoen azpijate ohartu gabea bezain beharrezkoa izango da goikoen boikot kontzientea (goikota?). Horregatik egin nahi diet hemen dei, ez 31 laguni, baizik eta oraindik inork nortzat jotzen dituen guztiei, erabaki dezaten zer aldetan dauden borroka horretan (ez dadila inor lotsa ni hemen bezala oraindik euskara zailean ari delako: borondatea baino ez zaio eskatzen). Eta, benetan erraztu nahi badute euskara, kontsekuenteak izan daitezela etorkizuna urratzen ari diren indarrekiko elkartasunean, zalantzak zalantza eta kostuak kostu.

Nork bere erratza dantza dezala, alegia, denon artean erraztuko badugu. Erratz bihurtu, esan nahi dut, denborak guztiok errazta gaitzan baino lehen.

6 Iruzkin

Juan Garzia atalean

Galdegaia aditzaren atzean

Juan Garzia Garmendia

Aurreko nire aleari emandako erantzun batean, zuzen-zuzenean eskatu zidaten neure iritzia emateko noiznahi galdegaia ―ahozkoan aukerako izaten den bezala― idatzian ere esaldiaren amaieran kokatzeko kontuaz. Hurrengo ale batean horri helduko niola esan, eta hona.

Agindua zor omen, baina aitor dezadan deseroso samar natorrela zor hori kitatzera. Batez ere, baina ez bakarrik, horrenbestez neure gain hartzen dudalako «eredu alternatibo» horren aldezleek egiten ez duten lana. Horixe egitera behartzen bainaiz, lehenaz gainera; alegia, idatziaren kodean horrek zer dakarren aztertzera, ea abantailarik duen oraingoz estandarra denarekiko. Izan ere, balioespen horren faltan, arinkeria zoroz eginak izan daitezke halako «proposamenak», edo harrikada hutsak izan (norbere buruan jotako harria besteenetara berjaurti nahian noski).

Hala, bada, irudikatuko dut ez naizela ari bere «alternatiba» horretan hil edo bizi gotorturik dagoenari burubidea aldarazteko ahalegin alferrikakoan, baizik eta zintzo eta xalo idatzian galdegai-arau estandarra areago ez malgutzeko arrazoiak ikusten ez eta norbaitek berariaz azaltzea nahi lukeenarentzat. Has nadin, bada.

Lehenengo eta behin ―askotan esana dut, baina gehiagotan errepikatu beharko dut―, bi kode desberdin dira ahozko mintzoa eta idatzia. Hobeki esanda: idatzia mintzo naturalaren estilizazio artifizial bat da. Hizkuntza, izatez, mintzatua da, eta mintzamena sen bat da, ñabarduraz betea; idazketa, berriz, ahozkoaren proiekzio murriztu bat, ezinbestean sinplifikatua. Idazkuntza, bestela esanda, teknika landu bat da, eta ez sen espontaneo bat. Hizkuntza guztietan nabari dira alde esanguratsuak mintzatuaren eta idatziaren artean; areago, historikoki begiratzen bazaie. Hizkuntza bat ahozkotasunetik idazkuntzara iragaten denean, aldatzen hasiko da ezinbestean, bi kodeen arteko dialektikaz, elkarri eragingo baitiote baina ezingo baitute inoiz guztiz berdindu bien arteko desberdintasun oinarri-oinarrizkoa. Bereziki azpimarratu beharra dago hori, gaizki-ulertzeak saihestu nahi badira, ahozkotasun txirotik irten berri den eta idatziaren formaltasunean finkatzeko oraindik ere lanak dituen hizkuntza batean, horretan baitago gurea.

Horrenbestez, garbi utzi nahi dut ahozkoan egiten den oro ez dela egiten (eta are, inoiz, ezin dela egin) idatzian. Milaka dira adibideak, baina aski da ikustea zenbat hiztun trebe dabilen gure artean idatzian ―batere idazten duen kasuan― motz eta are trakets gertatzen denik. Kontrakoa ere badugu, bakanago bada ere: ederki idatzi baina hizketan moldakaitz denik.

Hori horrela, geratzen zaigu ikustea ea galdegaia amaieraratzeko aukera estandarrera ekartzeko modurik denetz, eta, hala bada, nola eta zer ondoriorekin.

Eragozpenik handiena arbitrariotasuna da, kodeen etsai zuzena izaki. Izan ere, gauza bat litzateke kodea guztiz aldatzea («galdegaia beti esaldi-amaieran»), eta beste bat, oso bestelakoa, dena berdin libre uztea («batzuetan aditzaren aurrean eta bestetan atzean»). Ez noski izatez txarra delako beti libretasuna, baizik eta testugilearen askatasun arbitrario hori irakurlearen zalantzabide sistematiko bihurtu ohi delako[1]. Kodea kentzea da hori, eta ez kodea aldatzea, eta kodea da informazio-trukearen bermea.

Hala, bada, non eta «proposatzen» dena kodea irauli eta beste bat ezartzea ez den, arbitrariotasunak eragindako irakurketa-eta interpretazio-zalantza etengabea da eragozpenik handiena libretasun bridagabean. Estandarrean ere badira galdegaia aditzaren aurrekoa ez dela markatzen duten joskera batzuk, baina testuinguru gramatikal jakin batzuk jakinarazten diote irakurleari hala dela. Nabarmenenak aipatzearren: batetik, perpaus osagarria eskatzen duten adierazpen-aditzez eraturiko esaldiak, eta, bestetik, aditzaren segidan bi puntu datozenekoak:

Neskatoak esan dit berandu datorrela.
[galdegaia: -la perpausa, eta ez neskatoak]

Mutilak erantzun zuen: …
[galdegaia: erantzuna, eta ez mutilak]

Halakoetan, bada, irakurleak arazorik gabe deskodetzen du informazio egokia, kodeturik baitaude kodearen salbuespen horiek ere.

Behin baino gehiagotan aipatu dudan moduan, definizio eta gisakoetan dago une honetan estandarraren barneko ezbaia, egitura sintaktikoak ez baitu halakoetan (oso) garbi uzten salbuespenei dagokien azpikodea aplikatu behar denetz, hots, galdegaia aditzaren aurrekoa izan beharrean atzekoa denetz hor. Izan ere, (azpi)kode alternatiboa[2] aplikatu behar dela adierazten duen seinale bakarra ahozkoan halakoetan baliatzen den intonazio alternatiboa da, eta, idatzian seinale bakar hori galtzen denez, irakurleak, defektuz, kode arrunta aplikatuko du noski, eta ez salbuespenei dagokiena. Edo deserosotasuna eragingo dio, behintzat, irakurketa-zalantzak. Ikusi, esate baterako, segidako pare hau, egunotan irakurria:

Ilustrazioa da gizakiak berak eragindako heldugabetasunetik irtetea. Heldugabetasuna da beste norbaiten laguntzarik gabe bakoitza bere ulermena erabiltzeko gai ez izatea[3].

Horietan ados (samar) egonez gero, kontu tekniko batera iritsita gaude: arazoa intonazio berezi hori markatu gabe geratzea bada, zergatik ez dugu seinale berezi batez markatzen, eta kito?

Horrek ere badu bere historia, ez baikara oraingoak lehenak auzi horri heltzen. Nik neuk, horretaraino, ez nuke inolako eragozpenik, eta proposatu ere proposatu izan dut halako seinalizazio bat bide horretatik jo nahi lukeenarentzat. Aski litzateke, esate baterako, apostrofo bat [‘] eranstea aditzaren aurreko hitzari (edo, hobe, aditzari berari, aurrean), hala seinalatzeko sintagma hori ez dela galdegai mintzagai baizik, eta galdegaia, beraz, aditzaren ostean doala[4].

Beste bide bat, aspaldi –baina bakan– erabilia, eta berriki EIMAren estilo-liburukiak —definizioetarako bakarrik— beste hamaikaren arteko aukera gisa proposatua, zera da: beste testuinguru batzuetan salbuespena kodetzen duen marka bera baliatzea horretarako ere; bi puntu, alegia:

Astrofisika [zera/hau] da:…

Jakina, oso kontserbadore gara ikur grafikoen maila horretan; auzo-erdaretan ez denik ez dugu nahi izaten gurean, hain hizkuntza desberdinak ditugula harro asko aitorturik ere. Itsusi ez ezik, arbitrario ere ba omen litzateke halakoez baliatzea[5]

Tira. Badirudi galbahe desberdina erabiltzen dugula maila bakoitzerako. Fonetikan, ahoskera zaindu delakoan, arauturik bide dago geologia hitza, esate baterako, inongo usadiotako inolako euskaldunek sekula ahoskatu gabeko modu sasi-grekoan ahoskatzea, eta men egin bide diogu hizkuntza-ingeniaritzako asmazio gordin horri, baina anatema deklaratu edo dugu, besteak beste, iraganeko adizki -n menderagailudunak eta gabeak bereizteko tilde berezia [`], nahiz eta horrek egoki konponduko lukeen sintaxi oparo samarra darabilen orok izaten duen arazo hori, hala nola bi hauek bereizteko:

Ehiztariak hil zuen oreina.

ehiztariak hil zuèn oreina

Halakoen aurrean dugun joera ikusita, guztiz sinesgogor naiz halako proposamenek gure artean izan dezaketen arrakastari buruz. Izan ere, halako berezitasun (itsuskeria?) grafikoetara jo baino, nahiago dugu disimuluan jarraitu euskal prosaren arazoak konpontzeke (zertarako konpondu, gainera, agrafoak dira-eta noski ia euskaldun guztiak).

Eta ez da tilde, apostrofo eta abarren kontua bakarrik. Beste konponbide are beharrezkoago batzuk ere baztertuak ditugu de facto: nahiago dugu erlatibozko aposizio ustelez endredatzen jarraitu, zeina erako erlatiboez baliatu baino[6], eta halaxe doakigu. Gero, hori bai, eskura ditugun egoki askoak arbuiatu arren, hizkuntza-ingeniaritzazko edozein asmazio amesten dugu errezeta magikotzat.

Amaitzeko, hor goian ahaztuta gera daitekeen zerbaitetara itzuli nahi dut. Nire azken hitzetatik, irudi luke neu ari naizela eskatzen bide grafikoren bat onartzea kode orokorrarekiko desbideratzeak markatzeko. Ez da hala, ordea.

Esana dut desbideratze horiek salbuespen ez baizik bide arrunt bilakatu nahi lituzketenen lana egiten ari naizela –haiek lan hori egin zain asperturik, eta inork hala propio eskatuta–, baina nik ez diot ikusten abantaila garbirik ate hori guztiz zabaltzeari. Horretarako arrazoia teknikoa da, baina horrek ez du esan nahi praktikarekin guztiz lotuta ez dagoenik, alderantziz baizik. Azkenean aditzez amaituriko euskarazko inolako esaldirik geratuko ez balitzaigu, eta galdegai-enfasi guztiak amaieran emango bagenitu, oso ondo etorriko litzaieke hori (esperientziaz diotsuet) muntaia elebidunak egiten dituzten antzezleei, erdarazko eta euskarazko esaldi guztiek intonazio-soslai bera bailukete, eta horrenbestez amaituko bailirateke orain arteko euskarako aditzaurreko galdegai gogaikarriok, baina euskarak berak ―euskal hiztunek, alegia― beste urrats bat emango luke… galbiderantz. Izan ere, joera horrek areagotu egingo luke dagoeneko aski sustraiturik dagoen gaitza, hots, aurreko nire alearen izenburuak iradokitzen duenaren beste muturrekoa: aditza (beti) hasieran?

Izan ere, dagoeneko, hainbat hiztun bestela natural-naturalek lanak dituzte aditzaren kokapenak berregokitzeko esaldia mendeko perpaus bihurtu behar dutenean, hala nola, nabarmenenik, ezezkoetan:

Ikasle horrek ez du ekartzen liburua eskolara. >
?ikasle hori ez duena ekartzen liburua eskolara[7]

Alegia, kostatzen zaiola hainbati, dagoeneko, aditzez amaituriko joskerara etortzea, ezinbestekoa izanik hori halako mendeko perpausa antolatzeko:

liburua eskolara ekartzen ez duen ikasle hori

Hori, esaldirik sinpleenean ere. Beraz, kontrako joera bultzatzea bezain galgarri gerta dakiguke esaldietan aditza ia inoiz amaieran ez kokatzeko joera bultzatzea, hiztunari higatuz joango baitzaio, lehenaz gainera, perpausak modu batera zein bestera antolatzeko malgutasun hori.

Izan ere, hizkuntzak gehiago daki, eta zuhurrago jokatzen du, gutariko bakoitzak baino. Zabaldu eta malgutzea ongi hartzen du, baina ez noski bortxaz nolanahikatzea.


[1] Adibide erreal bat, bertso-txapelketen transkripzioetatik: Uztapideren ondoren kantatuko du Xalbadorrek. Kode finkorik gabe, irakurleak asmatu behar luke zein den hor galdegaia (eta, haren arabera, informazioa). Ahozkoak garbi utziko luke; kasu horretan, Xalbadorrek.

[2] Mintzatzean ere ez da noski, hiztunak hiztun, aukera bakarra, ezta gutxiagorik ere.

[3] Bestelako arazorik ere eragiten digute definizioek, hala nola, ale berean, eta gai berean: Ilustrazioa gizakiaren irteera da bere erruzko adingabetasunetik.

[4] Egoki puntuatuz gero, subjektuekin bakarrik genuke halako kontua, gainerako mintzagaiek koma eramango dute eta. Hala ere, aditzaren baietza interpretatzen da galdegaitzat komaren ostean aditza datorrenean: Uztapideren ondoren, kantatuko du [bai] Xalbadorrek. Horregatik litzateke argien aditza bera seinalatzea: Uztapideren ondoren, ‘kantatuko du Xalbadorrek.

[5] Hala ere, pozarren ikusi dut Iñaki Segurolak behintzat badarabilela ahozkoa onik idatziratzeko baliabide hori (eta ez noski EIMAri men egitearren!): Zer den literatura neretzat? Zer den nekez baizik irakurtzen ez dudan zera hori? Da: hizkuntza geza, gauzaeza, ezindua.

[6] Edo, sakonago, erdarazko halako aposizioak bestela egokitu baino.

[7] *Ez duen ekarri liburua eta gisakoak ere entzuten dira, gaitzak aurrera egin ahala.

11 Iruzkin

Juan Garzia atalean

Aditza amaieran?

Juan Garzia Garmendia

Euskarazko esaldien hitzordenaz jardutean, badira bi kontu, inertziaz behin eta berriro aipatuak, okerreko usteetara daramatenak.

Lehenik eta behin, funtzio gramatikaletan oinarrituriko azalpen klasikoa: SOA hizkuntza da euskara, ala SAO hizkuntza?

Horrela, azalpenetik kanpo geratzen dira Subjektuaz, Objektuaz eta Aditzaz besteko funtzioak. Nire ustez, euskararen kasuan bederen, egokiago litzateke (nahiz eta gauza bertsua dirudien), kategoria guztiak aipatzea gehitxo izanik noski, objektua ere ez aipatzea. Hartara, Subjektua eta Aditza bakarrik aipaturik, objekturik ez (edo bai) baina (eta) bestelako osagai funtsezkoren bat duten esaldiak ere sartuko lirateke azalpenean; besteak beste, Mutila alfer samarra da bezalako esaldi arruntak, hots, predikatu-osagarriz eratuak.

Hala, funtzio gramatikalen araberako[1] oinarrizko hitzordenari dagokionez, euskara S(-)A hizkuntza dela esatea ezaugarri funtsezko bat aipatzea litzateke, baiki… hizkuntzaren tipologiari dagokionez. Euskararen joskera (kasu honetan, perpausen menderakuntza) postposizioetan oinarriturik egonik oro har, eta postposizioak aditzari lotzen zaizkionez, ia fisikoki eskatzen du sintaxiak, kasu askotan edo gehienetan, menderagailua erantsiko zaion perpausaren amaieran egotea aditza. Zentzu horretan, bada, ez dago zalantzarik oinarrizko hitzordenaz.

Jakina, perpaus guztiak ez dira mendekoak. Edo, beste modu –interesgarriago– batean esanda: mendeko perpausak esaldiaren parte dira, esaldiaren osagaietariko bat. Esaldi osoak, berriz, bi molde hauetariko batekoak dira (aditzik gabeko esaldiak alde batera utzita):

  • mendeko ez den perpaus bakuna
  • mendeko ez den perpaus konposatua [bere baitan osagai gisa darama(tza)na mendeko perpaus bat(zuk)]

Eta hemen dator bigarren kontua: gauza bat da esatea zein den mendeko perpaus mota gehienek (ia) ezinbestean bete beharreko oinarrizko perpaus-ordena (aditza amaieran), eta beste bat, oso desberdina, ea (perpausak baliatuz eraturiko) esaldiaren osagaiak berdin ordenatzen diren.

Izan ere, esaldian –eta mendeko izan arren esaldien ezaugarrietatik hurbil dauden mendeko perpaus mota batzuetan–, funtzio informatiboek agintzen dute funtzio gramatikalen gainetik, nahiz eta baden korrelazio estatistikorik bi funtzio moten artean. Esate baterako, mintzagai[2] funtzio informatiboa betetzeak erabakiko du non kokatuko den sintagma esaldian, baina aise ikus daiteke subjektu funtzio gramatikala betetzen duten sintagmek joera dutela, estatistikoki, mintzagai izateko.

Gure arteko eztabaidetan, bada, komeniko litzateke kontuok aldez aurretik argituak edukitzea, garbi gera dadin benetan zertan diren adostasun-desadostasunak. Horretarako, funtzio informatiboen gutxieneko ezaguera bat behar dugu, terminologiak terminologia. Hori, eta bi planoak –gramatikala eta informatiboa– bereizteko ahalegin zintzoa.

Bestela, betiko sokatira antzuetan gal gaitezke beste milaka urte batzuetan, zertaz ari garen ere sekula zehaztu gabe. Egizue aproba horri buruzko literaturan, eta ikusiko duzue nola lotu ohi den SOA/SAO kontu berez sintaktikoa, inolako bereizkuntzarik gabe, galdegaiaren kontu informatiboarekin (funtzio informatiboen berri ez dakienik ere ez da falta, horratik)…

Lasai, hala ere: ez dut garatuko hemen kontu hori xeheki. Horren ordez, neure ahalegintxoa egin nahi dut are mugatuxeago uzteko zein den gure arteko desadostasun- edo zalantza-esparrua, ez baita askotan dirudien bezain handia. Une honetan, (definizioetako) lotura-esaldietan dago, ia-ia, halako tirabira bakarra estandarra zaintzen dugunon artean; hots, Zer da gramatika? motako galderen erantzunezko esaldien hitzordena izaten da auzia.

Zehazkiago, ea abantailarik duen, estandar idatzian, Gramatika da… moldeko esaldietan formalki galdegaiaren lekuan doanari (definigaia) bere horretan mintzagai balioa emateak, galdegaia eskuineraturik. Ni ez naiz sartuko oraintxe horretan ere. Aditzaren kokapenari begiratuko diot, besterik gabe; zehazkiago, aditza perpausaren amaieran ematearen kontuari.

Berriz ere, lagungarri izango da ekuazioa sinpletzea: zein esaldi motak dute joera, egungo estandarrean, aditza amaieran ez kokatzeko? Ondoko zerrenda –behin-behineko, ireki– hau ikusita, ez dirudi gutxi izan behar dutenik.

Bada, horixe: kontuan har dezagula hori (ere) hitzordena-guduen beroenean ere. (Hala ere, nahiago duenak libre du noski, nigatik, aditza-beti-atzera/aditza-beti-aurrera talka-jokoan segitzea).

Aditza amaieran ez kokatzeko joera duten esaldi mota batzuk

GALDERAZKOAK

Ikusi (al) duzu zuk film hori?

Noiz ikusi duzu zuk film hori?

Bihar ikusiko al duzu zuk film hori?

HARRIDURAZKOAK

(Hamaika aldiz) Ikusi duzu, orduan, film hori ere!

Izan duzu, hala ere, film horren berri!

Badut-eta film horren berri!

EZEZKOAK

Zuk ez duzu, beraz, ikusi film hori.

BAI/DAGOENEKO GALDEGAIA DUTENAK

Ikusi dut (, bai/dagoeneko,) film hori.

Badut film horren berri.

Joango naiz (, bai,) film hori ikustera.

Banoa film hori ikustera.

EXISTENTZIA PREDIKATUZKOAK (bai galdegaia + izan/egon)

Bada(go) film bat ikusi behar zenukeena.

Izan da halako film bat edo beste aurten.

ADITZA GALDEGAI DUTENAK

Ikusi egin du, azkenean, filma.

Jakin daki horrek zinemari buruz.

GALDEGAI ENFATIKOA DUTENAK

Hamaika aldiz ikusi dut nik film hori.

IZAN/EGIN/EGON… ADITZEKIN ANTOLATUTAKO LOKUZIOAK

Uste dut ikusiko dudala film hori.

Merezi du film hori ikustea.

Dei egiten diot mundu guztiari film hori ikus dezan.

Garbi dago ikustekoa dela film hori.

Aditzera eman dute beste bi astez emango dutela film hori.

NARRAZIO-KATEAK

  Jakin dut film hori emango zutela; erosi dut txartela; ikusi dut, eta esango dizut egia:…

PERFORMATIBOAK

Debekatzen dut/da halako filmak ikustea.

Besterik gabe, hasiera ematen diogu zinemaldiari.

AGINDUZKOAK, ESKAERAZKOAK ETA PROPOSAMENEZKOAK

Ikus ezazu/dezagun bihar film hori.

Ikusi lehenbailehen film hori.

   (Esaten dizut) Ikusteko, ba, film hori.

Esango didazu, mesedez, zer iruditu zaizun film hori?

Ikusiko (al) dugu bihar elkarrekin film hori?

BEHAR/NAHI… ADITZ MODALEZ OSATUAK

Ikusi behar dut/duzu film hori.

Nahi nuke ikusi film hori.

AHALERAZKOAK

Egin nezake kritika gogor bat film horri buruz.

OSAGARRI JOKATUA DAUKATENAK

Esan/adierazi/jakin/ikusi… duzu bihar emango dutela film hori.

Agindu/eskatu nion bi sarrera eros zitzala film horretarako.

Jakingo du zer egin film horrekin.

OSAGARRI JOKATUGABEA DAUKATEN ASKO

Erabaki dut film hori ez ikustea.

Espero dut gogoko izatea film hori.

Ausartu naiz film hori ikustera.

Ikusi zaitut film horretarako sarrerak erosten.

Horra, bada, esaldi mota arrunt batzuk zeinetan aditza ez baitoa amaieran. Jakina, atzera etorri behar genuke aditzez amaituriko hitzordena oinarrizkora, baldin eta horietakoren bat honelako mendeko perpaus bihurtu nahi bagenu:

Ikusi zaitut film horretarako sarrerak erosten + -N bezala >

Film horretarako sarrerak erosten ikusi zaitudan bezala…

Zuk ez duzu ikusi film hori + -NEZ >

Zuk film hori ikusi ez duzunez…

Menderagailuaren arabera, gerta daiteke menderagailuak erdibiturik ematea mendeko perpausa, baina garbi dago ez dela hori gehienetan hitzordena kanoniko, prototipiko, neutro, oinarrizkoa. Hortxe, adibidez:

Zuk ez duzunez ikusi film hori…

Bestalde, halako asko ere naturalak direnez, horra gehitua beste sail handi bat –mendeko perpaus mota ez (guztiz) zurrunena– aditzez amaitzen ez diren perpausen zerrenda luzera:

zuk ez baituzu ikusi film hori

zuk ez duzula(ko) ikusi film hori

zuk ez duzularik ikusi film hori

Norbaitek pentsa dezake aipatzeke geratu den esaldi mota bat dela sailik zabalena (baliteke hala izatea) eta hor aditza amaieran doala erremediorik gabe, baina ez: baieztapenezko esaldietan ere ez dago indarrean inolako agindurik aditza amaiera joan dadin:

Zuk ikusi duzu film hori.

Zuk ikusi egin duzu film hori.

Ikusi egin duzu zuk film hori.

Film hori ikusi duzu zuk.

Film hori ikusi egin duzu zuk.

Ikusi duzu zuk film hori.

Aukeron artean, jakina, bada aditzez amaituriko esaldirik:

Zuk film hori ikusi duzu.

Zuk film hori ikusi egin duzu.

Baina horixe baino ez dira aditzez amaiturikoak: askoren arteko aukera batzuk. Areago, noski, osagai gehiago sartuz gero esaldian, ez baitira izaten batere naturalak mintzagai ugariko esaldiak.

!Zuk, gaur, denbora pasa, etxean, lagunekin, film hori ikusi duzu.

Ken dezagun, bada, burutik kontua: ez dago inolako legerik baieztapen-esaldiak aditzez amai daitezen. Informazioaren antolaerak erabakiko du nola ordenatzen diren osagaiak, eta mintzagaia(k) eta galdegaia baino ez dira joango aditzaren aurretik; gainerako osagaiak, aditzaren atzetik joango dira lasai asko.

Hala, beraz, teoriakeriaz zozo-zozo aditza beti amaieraratzen ez bada, kontu bakarrera dator estandar naturalak bizi duen ezbaia: ea zer kasutan komeni den galdegaia aditzaren atzean ematea.

Eta hori ere apur bat zehatz daiteke, bi polo seinalatuz eztabaida horretan:

  • Ahozkoan aukerako diren galdegai-eskuineratze guztiak edo gehienak idatzian ere egitea, iritzira, nahiz eta, intonazio bereziaren laguntzarik gabe, ez (hain) garbi geratu irakurketa zuzena zein den.
  • Idatzian nolabaiteko markaz irakurketa egokia ziur samar bideratzen duten eskuineratze estandarizatuak bakarrik erabiltzea.

Ez da esan beharrik ni bigarren jarrera horren alde nagoela, arrazoi teorikoengatik eta praktikoengatik. Gustura azalduko nituzke arrazoiok guztiok, baina luzeegi joko luke, eta uste dut funtsezkoena berez bistaratzen dela esanetik: irakurleak pauta ziur samar bat izan behar du testua irakurtzean, eta ez orain bat eta segidan bestea eta are kontrakoa, arbitrarioki.

Ahozkoa bere horretan islatu nahi bada, audioa behar.


[1] Izatez, funtzio gramatikalen azpian dauden rol tematikoak edo, bestelako izenez, rol semantikoak dira erabakigarriak. Esate baterako, aktantea. Hala ulertzen da, adibidez, Andoniri ardoa gustatzen zaio eta Andonik ardoa maite du esaldiek antolaera bera izatea, nahiz eta lehen esaldi horretan Andoniri aktantea datiboan joan eta ardoa subjektua izan.

[2] EGLUn mintzagai hanpatu esaten zaiona da nire terminologian mintzagaia: esaldiaren hasieran (abiapuntuko) hizpidea markatzen duena.

4 Iruzkin

Juan Garzia atalean

Du ala dauka?

Juan Garzia Garmendia

Iepa, Joaniko!

Zer moduz bizi gara?

Jonek ez du lagunik.

Jonek ez dauka lagunik.

Zein da irizpidea? Mendebaldean dauka erakoez abusatzen da, bale, baina zein da egiazki araua? Noiz da zuzena, berez, eduki?

Zenkiu!

Iepa, Amayika:

Hemen, nobedade handirik gabe.

Ea:

Badira/baditugu bi sistema. / Bi sistema daude/dauzkagu.

Mendebaldean gero eta nagusiago den sistema ulertzeko modurik sinpleena, nik uste, gaztelaniaren bilakabideari erreparatzea da, horren kalkoa baita gakoa.

Gaztelaniaz, gaur egun, ha, arkaismotxoren bat gorabehera, aditz laguntzailea da soilik; bestela, tiene erabiltzen da sistematikoki. Funtzio-banaketa hori kalkatzen du(gu), gupidarik gabe, oraingo mendebaldetar hiztun askok edo, dagoeneko, gehienek; idazle batzuek ere, hala nola Atxagak, bide horretatik jo dute.

(Eredu horretan, formalki eduki aditzaren adizkia izan arren, izan aditzaren formatzat ere erabiltzen du hiztun/idazle askok dauka: Ez du inoiz lagunik izan baina Ez dauka lagunik).

Salbuespenen bat bada, hala ere, baina azalpen hori baiestera datorrena; izan ere, oraingoz, jende gutxik esango luke *Pellok anaia dauka Mikel: joskera horrek ez du paralelorik gaztelaniaz, eta horregatik salbatu da, noski, haren anaia da>anaia du moldea inbasiotik.

Kontua konplexuagoa da (izan/egon ere tartean sartuz gero, batik bat[1]), eta joskerari ere eragiten dio (baditu arazoak / arazoak dauzka), baina horixe da funtsezkoena du/dauka formen lehiari buruz.

Gertatzen da, ordea, euskara jada egina zegoela ha>tiene aldaketa hori kalkatzen hasi aurretik, eta eredu zaharrago hori bizirik dagoela neurri handi batean, baita euskal hiztun gaztelaniadunen artean ere. Zer esanik ez, ekialdean (iparraldean, frantsesez halako aldaketarik gertatu ez delako noski), ez du halako lekurik dauka orotariko horrek.

Jakina, du>dauka aldaketa nagusitu ez den sisteman, du da, berdin berdin, laguntzaile zein trinko. Sistema horretan, beraz, libre geratzen da dauka adizkia du adizki trinkoaren ordezkoa izatetik, eta zentzu markaturen bat izaten du, iraute batekin lotua betiere:

gordinik/egosirik daukagu[2] [eduki, tener: egoera]

eskuan dauka ezpata [eduki, sostener: heldu, eutsi]

bi elektroi dauzka [eduki, contener: barruan]

egoki(tzat) daukate [eduki, considerar: uste izan (X Y dela)]

Araua eskatzen duzu. Zer nahi duzu esatea? Nik neuk (ez ahal naiz bakarra izango!), azaldu ditudanengatik, batuagotzat daukat halako esanahi markatuetarako gordetzea dauka, baina auskalo zertara garamatzaten soziologiak eta arrunkeriak.

Egia esan, nagusi-nagusi dabilena nahaste kaotikoa da: dirua daukat (?) baina ikusita ditut (!), eta abar. Mendebaldeko hiztun askorentzat, bistan da, gauza bera-edo dira dauka eta du (hots, adizki trinkoetan behintzat, eduki eta izan).

Eta, ez pentsa, nire eta nire antzeko batzuen erabileran ere, justifikagaitza da formalki aukera joskera berezi batzuetan (belarriak hala agindurik): esan beharra daukat, ez daukazu hori esaterik

Tarte bat bada, beraz, lausoa, baina, gainerakoan, eredu bien artean aukeratu behar. Zure hizkeraren kasuan, ez da dudarik; inorenak zuzentzerakoan, berriz, ahal baduzu, pertsuaditu testugilea, eta, ezin baduzu, koherentzia behintzat eskatu.

Eta, batez ere, saiatu ez erotzen.

Juanito Argilun

Gabon!

Oraintxe aztertu dut zure azalpena. Arras argigarria!

Hala ere, ez daukat dirurik erakoek ez didate holako belarriko minik ematen (baina ni beti ez dut dirurik-en alde!), baina ikusita ditut… puf! Gogorra! Lankideei, hala ere, ez zaie kaskoan sartzen ikusiak ditut ere euskara dela, eta, tira, lortu dut ikusita ditut baztertzea eta gutxienez ikusita dauzkat edo ikusiak dauzkat erabiltzea (ikusirik zientzia-fikzioa da).

Mila esker!


[1] Horretaz eta bestez: <<Bada arazoriketik arazoak dauderaino: existentzia-predikazioa eta inespezifikotasuna>>, Juan Garzia, in GRAMATIKA JAIETAN: PATXI GOENAGAREN OMENEZ, X. Ariagoitia, J. Lakarra (<<Julio Urkixo>>  E. F. M.aren Urtekariaren Gehigarriak, LI).

[2](r)ik atzizkiarekin konbinaturik, (ia-ia) hizkera guztiek darabilte dauka/dago, eta ez du/da, eta berdin, noski, –ta/-da atzizkiarekin ere. Artikuluarekin, aukerakoak dira bi moldeak: ikusia dut/naiz zein ikusia daukat/nago.

Iruzkin 1

Juan Garzia atalean

Alabaina, norbait dago agian heldu dena

Juan Garzia Garmendia

Euskararen estandarizazio eta guzti, bada oztopo bat baino gehiago, zenbait alorretan, batasuna ez bada ahalik eta bateratasun handiena bederen lortzeko. Izan ere, ez dugu oraindik euskal irakurle guztientzat neutro, euskalkiz markatu gabe gertatuko den prosa-eredurik, eta ez dakit zenbateraino hurbil gaitezkeen horretara. Ez, inondik inora ere, esapide guztietan, baina bai oinarrizko egitura ahalik eta gehienetan.

Bertsogintzan bezalatsu, gipuzkeraren inguruan dabil estandarra, de facto, eta bizkaieraren edo nafarreraren koloreaz janzten da idazlearen arabera. Iparraldeko euskalkien ildoko batuaren erregistroak markatuago sentitzen dituzte irakurle gehienek, edo, okerrenean, exotiko. Jakina, hegoaldekoen ikuspegitik ari naiz, baina berdintsua da arazoa iparraldean, alderantzizko noranzkoan.

Zalantzarik gabe, etengabe gertatzen ari da hurbiltze bat euskalki bakoitzetik datozen prosen artean, eta pentsatzekoa da hala jarraituko duela prozesu horrek, euskalki bizien bilakabidea gorabehera, euskal prosa estandarizatu(ago) baten bidean. Horrek, jakina, era askotako oztopoak ditu, eta oztopoetariko batzuk, garrantzitsuenak diren ez dakit baina, hizkeren beren dibergentzia objektiboak dira. Eta dibergentziok areagotzeko arriskua ere badugu.

Hasteko, joskeraz, bi eredu bateragaitz ditugu, esaldiaren antolaerari dagokionez, Iparraldean eta Hegoaldean. Badira beste adibide nabarmen asko, baina argienetariko bat da aditza galdegaitzat markatzeko egin dontsuarena. Kasu horretan, gainera, ez dira Iparraldeko hizkerak bakarrik halakorik ez darabiltenak, goi-nafarrerak ere bat egiten baitu haiekin horretan. Ekialdean, bada, eginik gabe adierazten dira halakoak: Erori [egin] da. Mendebaldean, berriz, gero eta halako egin gehiago erabiltzen da, senaren eta zentzuaren kontra askotan.

Iruditzen zait, bada, kontuan hartu behar genituzkeela, ahal den neurrian, halako euskalki-dibergentziak euskara estandarrean idatzi nahi dugunean. Kasu horretan, geure hizkeran egin hori darabilgunok erabilera horren gehiegikeriari bederen kontra eginez. Bestela, lehenaz gainera urrunduko ditugu batu behar genituenak. Errazena aipatzearren, kontuan hartu behar genuke ez dela zuzena halako galdegai-jokoak erabiltzea mendeko perpaus gehienetan: *Ikasi egiten dituen gauzak ahaztu egiten ditu. > Ikasten dituen gauzak ahaztu egiten ditu.

Beste dibergentzia bat, erraz saihestekoa: heldu da (iritsi da ala badator?).

Esan dut adibidetxo batzuk baino ez direla horiek. Jarrera orokorra behar genuke, eta bateragarri behar luke horrek hizkera bakoitzaren aberastasunak prosa oro har estandarizatu horretan integratzearekin (bait- aurrizkiaren estandarizazioa dugu horren adibide ederra). Alegia, norberaren hizkeran sakontzeaz batera, besteena ezagutu eta kontuan hartzea litzatekeela bide egokia. Horretan ahalegintzea, behintzat: indar zentripetoak bultzatzen.

Joskerari dagokiona zen adibidea, baina lexikoan ere bada halakorik. Ezaguna da ardura (kezka/maiz), samurtu (bigundu/erraztu/haserretu),  behar (premia/lan), sarri (askotan/laster) eta beste hainbat hitzek euskalkiaren arabera duten esanahi desberdina, eta zaila dirudi horretan batasuna: esanahietariko bat euskalki-adiera markatutzat geratuko da, ezinbestean, estandarrarekiko.

Beste kasu batzuk berriz, presentzia handiagoa dute, testu-antolatzaile izanik behin eta berriro agertzen baitira prosan. Ondo dakit gehiegi eskatzea dela xehe-xehe eta zorrotz-zorrotz zaintzea halako euskalki-dibergentzia guztiak beti, baina, jarrera modura bederen, ondo letorkiguke. Kasuren batean, Mendebaldeko erregistroan integratu dugu  Ekialdeko (edo Iparraldeko) moldea, baina kontuan hartu gabe bestelako esanahia izan dezakeela: alabaina (“izan ere” balioa izan dezake berez), agian (“oxala” zentzua izan dezake)…

Bi hitz horiek oso modan daude gaur egungo prosan, baina ez litzateke lan handia sinonimo ez-nahasgarriak lehenestea, ugariak baitira kasu bietan: hala ere, haatik, halaz guztiz, nolanahi ere, dena dela… / beharbada, ausaz, menturaz, apika…

Are garrantzi handiagoa du, nik uste, beste kasu batek, esaldi mota oinarrizko bati baitagokio. Existentzia-predikatu delakoaz ari naiz. Izan ere, askok izango dituzue gogoan “salda dago” errotuluaren inguruko eztabaida beroak. Alde batera, errotuluetako hizkeraren berezitasunak daude tartean hor, baina arazoa, dibergentzia, orokorragoa da.

Baietza da galdegai halakoetan, izatez: Existitzen da (BAI) halako etxe bat. Horretaraino, hizkera guztiak ados. Adizki trinkoz ematean, hala ere, honako aldaerak ditugu ekialdetik mendebaldera:

Bada (han) etxe dotore bat.
Badago (han) etxe dotore bat.
Etxe dotore bat zegoen (han).

Azken molde horrek erabat bestelakotzen du joskera, galdegaia aldaturik (existentzia-predikatuzkoak ez diren esaldien joskerarekin berdindurik, analogiaz noski). Ez dakit hori ere gehiegi eskatzea den, baina ez letorke gaizki Mendebaldeko joera hori ahalik eta motzen lotzea, kontuan izanik ba- aurrizkiaz eratutakoak euskalki guztietakoak direla eta beste hori, berriz, guztiz arrotz dela Ekialdean. Alegia, Bada(go) norbait lehenestea estandarrean ari garenean Norbait dagoren aldean. Ez dut uste berrikuntza bitxia denik hori inongo hizkeran, ipuinen hasierako moldea baita: Behin batean, bazen…

Oraindik ere geratuko litzateke desberdintasun bat hizkeren artean –bada/badago–, baina ez dirudi hain larria. Hori ere, bistan da, Ekialde/Mendebalde oposizio bati dagokio, eta emango luke gaia beste artikulu (luze) baterako: izan/egon bereizkuntza (eta, paraleloki, ukan/eduki).

Gaurkoz, hala ere, aski biz adibide saski-naski horrekin. Garbi geratuko ahal zen kezka, nahiz konponbideak urrun. Eta inork ez ahal zuen hartuko hemen esandakorik ezer inoren hizkeraren kontrakotzat inola ere.

Iruzkin bat utzi

Juan Garzia atalean

Zaletuen mugikorrean x

Juan Garzia Garmendia

Ez dakit nondik hasi.

Zerotik, demagun. Lizeoko irakasle nintzen garaian, famatu nintzen klaustroan, besteak beste, zero hitza euskarazkoa dela aldezteagatik. Urte batzuk lehenago, huts hitza zatekeen oztopoa; ordurako, ordea, ondo janda zeukaten irakasle gazte modernoek zero izena behar zuela zenbakiak euskaraz. Zer zen, orduan, arazoa? Bada, euskaraz erdaratik ez oso bestela idazten ziren hitzek mailegatu egiten zutela haien hizkeran ahoskera ere: alegia, cero bezalaxe ahoskatzen zutela zero, euskal z hotsa pedante eta are barregarri iruditurik hor, nonbait.

Adibide bat baino ez da, eta halako hitz guztiekin gertatzen zen –eta da oraindik ere– fenomenoa. Bestelako sintomak baino larriagoa zen, fonetikaren mailan, joera temati hori. Izan ere, yeismoa ere lotsagabetu samarturik zegoen jada (guztiz nagusi dabil dagoeneko, are hedabideetako profesionalen artean), baina, kasu honetan, ez zen aitzakiarik, zeren, ll grafemari dagokion hotsa ez bezala, irakasleok ez baitzuten berez guztiz galdua z letrari euskarazko euskaraz dagokion fonema…

Zero hitza, irakasleontzat, erdarazkoa zen euskaraz ere, nolabait esateko.

Gure berri ez duen behatzaile batek, duda handirik gabe, pentsatuko du halakoetan aski dela okerraz konturatzea oker hori zuzentzen has dadin, bigarren aldian ez bada hamaikagarrenean, baina, esan dut, gaur da eguna, hogeita hamar urte luze igarota, berdin esaten dutena irakasleok, aitorpen-irriño batez inoiz nire aurrean, cero jarriko diotela norbaiti.

Duela urte pare bateko Eguberritan konturatu nintzen ez dela sindrome hori lizeoko orduko nire lankideen bereizgarria. Nire iloba gazte txikitatik euskaraz eskolatuak, hizpidea auskalo nondik etorrita, garbi utzi zigun berak nahiago zuela mutu hil, x sinboloa ixa irakurri baino. Fusilen puntan ere ez zutela behartuko, alegia, mundu guztiak ekis esaten dion horri bestela deitzera; ea nor zen Euskaltzaindia bera bezalako hiztun libre bati halako asmakeria inposatzeko.

Garbi gera bedi: ez ginen ari lagunarteko hizkeraz, unibertsitatean eskolak edo telebistan albisteak eman behar dituenaren hizkera-ereduaz baizik. Ez dut iruzkinik egingo, ilobak pentsa ez dezan, hau irakur lezan kasu guztiz gertagaitzean, orain bildu ditudala orduan ez nituen arrazoiak. Ez, lasai, ez dut arrazoi gehiagorik: berak du noski indarrarekin arrazoia, aldeko baitu soziologia; gehiengoa duten alderdiek bezalaxe, hain zuzen.

Horiek guztiak, sintoma txiki-handi gisa, euskarak euskaldunon artean benetan duen estatusaren isla dira: beste zernahi izango da euskara, baina ia inork ez dauka kultura-hizkuntza beregain erabatekotzat. Euskal hiztun naturalek artifizialtzat jotzen dute euskarak zeinahi kultura-hizkuntzak egin izan duen eta egiten segitzen duena egiteko ahalegin ia oro. Praktikan, sakonean, euskara batuaren beraren ideia dago auzitan; hots, estandar baten beharra.

Jakina, suak hartzeraino berotuko lirateke gero, diskurtsoan, baten batek esango balie bigarren mailako hizkuntza dela horrenbestez euskara, baina alferrikako pedantekeriatzat jotzen jarraituko dute, noski, lagunartekotik goragoko eta herrixkatik haragoko erabilera zaindu, landu, osatu, ondua: utikan batukeriok!

Espontaneismoa da nagusi eskolan, arrunkeria telebistan, eta literaturak ere, bere aberastasunaz erakarri beharrean, berak txirotu behar du nagienaren arreta eske. Bertsolaritza da, edo rock radikala eta ondorengoak, gaurko gazte askok irudikatzen duten euskal kulturaren gailurra.

Ixa, berriz, lehengusinaren izen laburtua ez bada, euskara informatikaren munduan txertatzeko ahalegin eskergan ari den taldearen izena izan liteke, gehien jota: izen berezi bat, nolanahi ere, eta ez x sinboloaren izen batu estandar arrunt eta –egiunez eta debileroz– naturala, nahiz neuri ere, naturaltzeko bide horretan, oraindik ahalegintxo bat eskatu noski neure egiteko (geologia txukun ahoskatzen ere, aitor dezadan, ez naiz oraindik trebatu).

Aldagaien ikur izaten da x, baina badoa denbora, eta ez dirudi gai garenik zeroaren hurrengotik aldatzeko geu horretan.

Uste dut zero hitzarekikoak baino zaharragoak direla zaletu izenarekikoak. Garbi geratu zen; aspaldi erabaki zen, eta inork ez zuen esan, nik dakidala, kontrakorik ezer: kalko oker, alferrikakoa zen, bistan da, eta aski eta sobera genuen zale hitza.

Bada, sentitzen dut salatu beharra konturatu gabe bazeundeten, baina barra-barra erabiltzen da oraindik zaletu sasiko hori.

Izan ere, gu geure eztabaida sofistikatuetan hain gustura endredatzen garen bitartean (lehengoetan zein berrietan, berdin dio), adostutako apurrak ere ez dira behar bezala iristen euskaldun korrienteengana; hots, kaleko erabileraren zirkuitura.

Bada zer pentsatua hor ere, ea (beste) antolaeraren bat ez ote genukeen behar adosbidea (mailarik arruntenekoa bederen) areagotu eta eraginkorragotzeko. Ni ez naiz horretan aditua, baina bistakoak dira eskasiak, eta euskararen aurrerabide teknikoa hutsalarazterainokoak dira maiz. Euskalgintzaren profesional askoren ikuspegiak eta jarrerak ere berrikusi behar lirateke, nik uste, norbere arrazoiotxoaren tirabiran azkenean denon artean kultura-hizkuntza batek ezinbesteko duen batu estandarraren aurrerabidea eten ez dadin.

Estandar noranahiko hori gabe, jai dugu: atzera erlikia miretsi bat izatera ekar dezakegu horrela euskara (edo berniz prestigiotsu bat, edo errebindikazio-arma eternal bat, edo nahi dena, baina ez behar duguna). Eta, estandar normal zinezko bat lortzeko, jarrerak ez ezik, estandar hori benetan jendarteratzeko mekanismoak ere berrikusi behar ditugu, nik uste, optimismo akritikotik harago.

Azken adibide bat gaurkoz, zikuituaren ahuleziaren erakusgarri. Gogoan al duzue nolako eztabaida luze-beroak izan ziren (noiz eta zertan ez, baina!) telefono txiki noranahi aldean erabiltzeko horietarikoak ugaritu eta haiei euskarazko izena esleitzeko orduan? Oroitzen al da inor han mahaigaineratu ziren aukera ederrez eta are txapeldun irten bide zenaz? Oker ez banago, sakelako (telefono) irten zen garaile formal (sakeleko ere entzun-irakurtzen dugu sarri, -a itsatsia janez), baina ia inork ez dio jaramonik egin horri zirkuitu korrientean.

Gehienetan bezala, mailegu hutsaren eta kalko gordinaren artean banatu da arrakasta soziologikoa: mobila erabiltzen da, batik bat, lagunarteko ahozkoan, eta, idatzian edo ahozko formalagoan, berriz, mugikorra (garbi-dotoreago ustean). Izan ere, erdarak bizi gaitu, eta ez dugu aski indar ezta hura forma bakar batez ordaintzeko ere, mordoloena balitz ere: sakelako baztertuta ere, batzuek mugikorra, besteek mobila.

Kontuak kontu, nik neuk ez dut lexikoaren bilakabidea ardura nagusia. (Eta, orain, ez naiz ari estandarraz bakarrik, euskara guztiez baizik. Besteak beste, gogoeta zahar bezain zuhur hau dago tartean (Altube, 1950, Erderakadarik txarrenak):

Sarri esana da: izkuntzen arima, mintzaien benetako muiña, beuren Gramatika dala. Itzak, itz zaarrak, itz berri txukunak maitagarriak ditugu. Nik neuk, nere jaioterriratzean, lengo euskal itz zar bat edo beste orain erderatikoaz ordeztuta entzuten dedanean, benetan min artzen det, biotzean zarrastada mingoitza nabaritzen det. Baña milla bider mingoitzagoa, euskal Gramatika jatorrari dagozkion itz-jokoak, erderatikoz edo erdera kutsudunez ordeztuta entzun oi ditudanean; gaitz au ilgarriago baita izkuntzentzat.

Gramatikaki bat mintzaiak benetan galtzen duanean, eztago berpizterik; idazleen artean gutxi-asko bai, baiña erri-izkeran ez. Egi au, izkuntz jakintzaren ikaskizunik lenenetarikoa degu, izkuntz istoriak toki guzietan gertatutzat irakasten diguna. Beraz, euskeraren berantzaldi larri oietan euskal-gramatika erriaren adimen eta ezpanetan biziarazten alegindu bear genuke beiñen, iztegi garbikeriaren lepotik ba da ere.

Bai, bai, onako itzai, badakigu iñok iñoiz zer erantzun izan dien: «Ni neu —dirausku itz-garbi zaleak—, aur mixkatua bezelako naiz: galde zaiozue oni, pastela ala karamelua naiago duan. “Biak” erantzungo dizu dudatzeke».

Nik ere pozik erantzungo nuke ori, baldin biotz-deiai jarraituko banie. Baiña buruak besterik diraust: guk pastel eta karamelutzat ditugun geure idatz-lanok, euskaldun geien geienek, iruntsi eziñezko jaki esten dituztela; eta au ola dateken artean, gugana igo nai edo al eztuten irakurleekin adiskidetzeko, gu beeraxeago jetxi beste egitekorik eztukegula.

Norbaiteri, dagokion baiño gaitzagoko lan bat egin-arazi zaionean, oker ori burlaxkatzeko, Gernika aldeko baserritarrek, onako au esan oi diote: «Astoari lasto-askie goregi imiñi yeutsek». Orixe ez ote degu egin 50 urte oietan?

Astoak asto eta lastoak lasto, zaleon smartphoneetan dagoke etorkizunaren ekuazioan x ezezaguna askatzea. Eta ez ahal da izango cero hutsa.

3 Iruzkin

Juan Garzia atalean

Kalko fraseologikoak eta ideologikoak

Juan Garzia Garmendia

Biziki interesgarria iruditu zait Nork-etik nondik-era? Egilerik ez? sarrera. Horrexegatik, interesgarria delako, tira egin nahi dut hari horretatik. Bat etorrita han esaten denarekin, espero dut haren osagarri izatea nirea. Lehenik eta behin, zenbait galdera ez guztiz erretoriko:

  1. Zergatik halako joera, hain antzinadanik (Leizarragatik gutxienez) egiletasuna ergatiboaz besteko markaz adierazteko? Ordutik ote genbiltzan egiletasuna ezkutatu nahian?
  2. Nondik halako ugaritasuna (hots, zalantza) ergatiboaren alternatiba morfologikoa aukeratzean: -z, -gatik, -tik, -en aldetik…
  3. Nola liteke inork gehixeago sakondu ez izana, nik dakidala, erabilera horren testuinguru gramatikal eta semantikoetan, pasiboaren aipamentxo bat baino ez baitut aurkitzen azalpenetan? Bateragarria ote da egitura pasiboetan egilea markatzeko erabiltzea sasiergatibo-edo hori, eta, era berean, egilea ezkutatzeko?

Luza gintezke galdezka, baina ekin diezaiogun erantzuteko saioari, azkeneko horretatik hasita:

Egitura pasiboa zer den, aski garbi dagoke: egitura aktiboan semantikoki pazientea gramatikalki, objektua denak subjektuaren lekua hartzea. Hala izanik, besterik gabe, ezabatuta-edo geratuko litzateke subjektua (egilea), pazienteak kenduta hari lekua. Hala gertatzen da pasibo absolutua deritzonaren kasuan: ez da egilerik aipatzen. Adibidez: Lapurrak atxilotuak izan dira.

Joskera pasibo horrek, gustuak gustu, badu bere tradiziotxoa gure artean ere, eta ez da hor zer esan handirik. Hartara jo nahi ez duenak, jakina, aukeran du bestelako molde bat baino gehiago; besteak beste, egilerik eza adierazteko beste egitura inpertsonal direlakoak (alegia, subjektu guztiz generiko, zehaztu gabe bat baliatzen dutenak): Lapurrak atxilotu (egin) dituzte.

Hala ere, izaten da, egitura pasiboak arruntak diren hizkuntzetan, bere leku hura galdutako egile hori atzeko atetik sartzeko modua. Gaztelaniaz, gure garaian, ablativo agente esaten zitzaion horri, hala adieraziz normalean zirkunstantzia bat adierazteko erabiltzen zen forma batek egiletasuna adierazten zuela egitura pasiboarekin zihoanean: Los ladrones han sido detenidos [POR la policía].

Garbi dago pasibo ablativo agentedun hori egitura bereziagoa dela pasibo absolutua baino, aktiboan bezala ageri baita esaldian egilea, POR preposizio hori gorabehera (La policía ha detenido a los ladrones / Los ladrones han sido detenidos POR la policía).

Pasibozko aldaeran Los ladrones han sido detenidos por la policía desberdin dena aktante­ak agertzeko ordena da La policía ha detenido a los ladrones, eta, horrekin batera, informazioaren antolaera (abiapuntuko hizpidea zein den). Euskaraz, jakina, ez da pasiboaren beharrik horretarako (aukeretariko bi baino ez ditut emango, amaieran utziz aditza):

Poliziak lapurrak atxilotu (egin) ditu.
Lapurrak poliziak atxilotu (egin) ditu.

Horrenbestez, bi ondorio atera ditzakegu:

a)      Euskaraz ez da, berez, egitura pasibo ablativo agentedun horren beharrik, erdaraz ablativo agente horrek betetzen duen funtzioa ederki betetzen baitu ergatiboak, hitz-ordenaren malgutasunarekin konbinaturik. Alegia, hura gabe legokeen arazo edo hutsune bat konpontzera dator egitura berezi hori ERDARAZ (eta guk EZ dugu arazo zein hutsune hori).

b)      Hala ere, mimetismoz, interferentziaz, kalkoz, nahi izan dugu egitura hori ere geuretu, eta temati saiatuko gara horretan.

Arian-arian, etorriak gara lehen eta bigarren galderen erantzun-hipotesi aski sendo batera: kalkoa, diogunez, alferrikakoa zen, baina, gainera, ablativo agentea kalkatzerakoan, ez gara bat etorri, guztiok eta beti, POR preposizioa hartara egokitzeko oinarrizko balio semantikoa zehaztean, eta, hala, erdaraz dituen balio (ia) guztien arabera itzul-ordaindu izan dugu: instrumentala, kausala, ablatiboa… (mendiengatik inguratua ere entzun nuen behiala telebistan… edo mendiengandik inguratua zen?).

Hala, gure eztabaida tipiko horietariko bat irudikatzen dut hor, non bakoitzak sutsuki aldezten baitu atzizki bat besteen aurka… inolaz ere beharrezko ez dugun kalko ezin traketsago baterako. Horretarako proposamen esperimentu, harrikada? inplizituak, Leizarragarengandik hasita, bazterturik geratu dira, hautespen naturalez, euskarari onura garbirik ez zekarkiotelako noski. (Hala ere, bazuten oraingo askoren aldean, abantaila jator bat: praktikan erabiliak ziren testuetan, irakurgai bizi, eta ez teoria mortu).

Artikuluaren erantzunetan, erabilera (erretoriko) jakin berezi batean zentratu da eztabaida. Erabilera horretan, esaldiaren gune nagusitik ateratzen da NONDIK sintagma (egitura pasiboan ez bezala), eta, hala, inpertsonalarekin konbina daiteke (erdaraz, se partikulaz eraturiko pasiva refleja delakoarekin): #Aldunditik, neurriak hartu dira…

Edo, erakunde formala jada aparte aipaturik geratu denez, gu subjektu lauso-hurbil bat egokitu dakioke perpausari, itxura batean abilki ezkonduz, erretorika pertsuasiboagozko esamolde berrian, erakundetasuna eta jendetasuna: #Aldunditik, neurriak hartu ditugu…

Euskaraz eman ditut esaldiok, baina, nire ustez, ez da nahikoa erretorikaren zimikoa halako kalkoa euskara egokitzat hartzeko; ezta kasu berezi mugatu horretan ere (benetako NONDIK esanahiaz, jakina, zuzenak dira). Alegia, zozo-zozo kalkatzen ditugula halako guztiak, eta, gero, kalko oro arrazoi noblez zuritzen saiatzen garela; askotan, gainera, energia-inbestimendu handiagoa egiten du zenbaitek zuriketa horretan, adierazpideen txukuntasuna aurretik apur bat zaintzeko behar litzatekeena baino. Ez al genuke hobe ernexeago ibiltzea hasieratik?

Honainokoan, pentsa liteke erretoriko hutsa zela aipaturiko artikuluarekiko nire adostasuna, baina ez da hala. Hori zehaztu eta argitzeko, orain arte agertu ez den kontu bat ekarri behar dut hona: nominalizazioena.

Aski luzatu naizenez, zuzenean ekingo diot adibideka:

Aldundiak hori proposatu du.
Hori proposatua izan da *norbait-X.
Hori proposatu du Aldundiak.

Aldundiak egindako proposamen bat jaso dugu.
Aldundiaren proposamen bat jaso dugu.
Proposamen bat jaso dugu #Aldundi(aren alde)tik
Proposamen bat jaso dugu, Aldundiak egina.
Proposamen bat jaso dugu, Aldundiarena.

Izan ere, egitura pasiboa islatzen dute nominalizazio askok edo gehienek (proposamen batean, esate baterako, proposatua fokalizatzen da askotan, proposatzailea aipatu gabe), eta nominalizazioak neurrigabe ugaltzetik datorkigu, noski, egiletasun kamuflatuzko halako uholde gaitza, lehen baino askoz ugariagoa.

Gakoa, bada, fraseologiaren kalko zozoan dagoke (eta zozo da hor, jakina, nabarmentzeko hitza, ezinbesteko baitugu fraseologiaren kalkoa). Jakina, fraseologia bereziena ere orpoz orpo kalkatu beharrez, gupida gabe bortxatzen eta desitxuratzen dugu hizkuntza, maila guztietan.

Hain zuzen ere, (la construcción) POR la Diputación eta gisakoen polisemia saihesteko garatu da, fraseologia modernoan, nominalizazioetarako ablativo agente espezializatu bat (ez guztiz espezializatua, zabaldua baita bestelako testuinguruetara ere): (la construcción) POR PARTE DE la Diputación. Hala, euskaraz ere, hor dabiltza biak: (proposamen bat jaso dugu) AldundiTIK zein AldundiaREN ALDETIK. [1]

Alegia, nominalizazio-estiloa erabat kalkatzen dugu, itsuki, mekanikoki, erdaratik [2]; gero, Troiako Zaldi fraseologiko hori jada gureturik, hari dagokion morfosintaxi-horniaren bila hasten gara, okerreko kalkabidean irmo, berrikuntza dotoretzat joz alferrikako edozein trakeskeria, esateko moduak guztiz bihurritzeraino.

A, eta garbi esan dezadan, badaezpada, zertan natorren bat: kalkatzen tematzen garen ergatibo-ordezkook disimulatu egin nahi dute, bai, egiletasuna, eta, bai, gaurko gizarte-martxaren ezaugarri ideologikoa da egiletasunik ez tekno-aseptiko hori: inork egin gabetzat aurkezten dira egintzak (negatiboak behintzat), eta, hartara, inork ez du erantzukizunik.

Egiletasuna erabat desagerrarazteko bidea, ordea, nominalizazioek ematen dute, eta horregatik ari zaigu guztiz nagusitzen nominalizazio-estiloa erregistro gehienetan, eta batzuetan bereziki: Por parte de la administración, desde esta institución, se instará a la necesaria remodelación de la insostenible política de ayudas…

Horregatik ere, esan nahi dut, alde guztietatik baikara kalkatzaile gero eta zozoagoak: lexikoa, morfosintaxia, semantika, fraseologia, erretorika… eta ideologia.


[1] Ez da nahastekoa erabilera hori, noski, beste esapide ongi errotu hauekin: Ez genuen halakorik espero Aldundiaren aldetik; Aldundiko arduraduna naizen aldetik, badut esatekorik.

[2] Tristea da hori ere zehaztu beharra gure artean, baina, badaezpada: arazoa ez dira, izatez, nominalizazioak berak, haien abusua baizik; alegia, gainerako fraseologian bezala, erdaraz nominalizazioz adierazten den edozer berdin eman nahi izatea euskaraz. Ai san Jeronimo, zer kasu gutxi egiten dizugun!

Iruzkin 1

Juan Garzia atalean