Artxiboa gaika: Iñigo Aranbarri

Hitzen lorrina

Iñigo Aranbarri Alberdi

Hizkuntzak pentsatu gabe erabiltzeko dira. Baina nola hitzak ideologiaren arabera sortu, sailkatu eta gizarteratzen baditugu.

Orain hurrengoan irakurri nuen —ez dakit non, ez dakit nori, ganbela tzar hau— zergatik erabili behar dugun Aita Santua beste hizkuntzek Papa, Pape edo Pope dioten horren ordain. Aita Santua baloratiboa dela guztiz, kristau ez denak ez duela, esaterako Santo Padre erabiltzen gazteleraz Papa hor badauka. Esan beharrik ez dago: gandorra sano agerian duelako gaixotzen zizkion ditxosozko hitzak begi-belarriak hiztun arranguratuari.

Eta etimoa zuztarretik erreko dion soluzio garbirik ezean (“beste hitzen bat, baina zein”), ez dakit nik zer konponbide duen Erromako obispoarenak ez bada gure umetako Dios eta dios haren antzera, hasteko letra xehetara ekartzea, aita santua, edota bigarren urrats batean dena elkartuta ematea, aitasantua, hala eginda intsentsu kerua ahal den neurrian joango zaiolakoan. Erdipurdiko ateraldiak biak, bistan denez. Erlijioaren esparrutik ateratzeke, lantegi samurragoa dugu herri dezentetako eguneroko lexiko zibilean aski txertatuak ageri zaizkigun hauekin: doministikua, patrifilioak egin, bedeinkatu zein bataiatu. Adierazkortasuna gorabehera, denek dutela uste dut, zorionez, ordain egokia.

Hizketan ari garela, ideologiaz ari baikara.

Bat eta bi baino gehiago izango gara seguru asko Itziar Diez de Ultzurrunek bezala Plazido Mugikaren 1965eko hiztegiarekin gozatu ederrik hartu dugunok. Ez naiz ni izango ia berrehun zapata-kaxatan bildu zuen lana zoragarria ez dela esango duena. Perlategi miragarri horretan ditugu, ordea, oraindik irribarre loratuena mikazteko gauza diren sarrerak: Jainko-gabekeri (ateismo), erri-nasle (sedicioso, rebelde), lege-etsaigo (anarquismo), ezigaitz (insumiso), darbinkeri (evolucionismo), eritasun loi (enfermedad venérea), bere burua lizundu (masturbarse), urdain-etxe (prostíbulo), loikerian ari (fornicar), astagaitz (menstruación)

Denak ez dira asmatuak. Bizi-alarguna etxean entzuna dugu.

Eta bai, hizkuntzak pentsatu gabe erabiltzeko dira…

Loiolak euskal lexikoari eman dionaz, urteak behar izan nituen konturatzeko. Mugikaren hiztegia kaleratu eta gutxira, 1967an, Loyola inguruan osatutako iztegitxoa argitaratu zuen Euskera aldizkarian Joan Goikoetxea josulagunak. Mugikaren lanaren inolako inbidiarik gabe, bertan aurkituko ditugu, esaterako: aketza (ninfómana), antropologia tratatu baterako balio lezakeen apaiz-kontrako (anticlerical. Zakur au apaiz-kontrakoa diagu zearo), eta agian hiztegi batean egundo irakurri dudan aleena: aje-ume (hijo tarado. Paseando cierto día por un pueblo industrial guipuzcoano en compañía de un médico vizcaíno euskeldun, éste, observando el número bastante crecido de niños de aspecto raquítico, comentó: -Auek dira gure “aje-umeak”, ingelesez  dioten “los hijos del sábado”, alkoolez ondo beteta sortuak).

Pentsatu gabe erabiltzeko…

Loiolaren itzala da agian, umetan bertako jardinetan jolasean nenbilela jasotako erradiazioa arintzeko ariketen emaitza, nik dakit ba. Kontua da ezin izaten diodala eutsi. Ikasleen idazlanetan barrena bedoi eta aihotz nabilela, irakurri eta batera azpimarratzen dut. Beti. Akatsa, ez da, baina ez dut komentatu gabe utzi nahi izaten. Nire ideologia da, auskalo norenaren gainean ezarri nahian borrokan. “Hiztegian halaxe dator” protestatzen dute. Egia. Bada lantegi errazagorik. Berriro ekiten diot, orban morala daramala berbak, “non galdu da ba, ahaztu egin zaio etxerako bidea akaso?”

Gogorrarena kenduta, erdaldunagoa zaie Leizarragaren, Duvoisinen, Berrondoren, edozein euskal herritan nagusi den puta jatorragotzat duten emagaldua baino.

Ez daude emateko:

“Eta puta, edo prostituta, hobeak dira?”

“Etimologia garbiagoa dute?”

“Eta hitz bakoitzarekin egin behar da ariketa hau?”

Arrazoi dute. Nik ere pentsatu gabe nahi dut erabili hizkuntza.

4 Iruzkin

Iñigo Aranbarri atalean

Gora jaitsi

Iñigo Aranbarri Alberdi

Hizkuntzak pentsatu gabe erabiltzeko dira.

Kontua da orain ez hainbestera arte, seguru antzean ikusten nuela neure burua goia non zegoen banekielako, eta ondorioz, baita behea ere. Halaxe ikasi nuen umetan, bazela Goiko Taberna bat amamaren etxetik goraxeago, eta kale barrenera jo beharra nuela amak ogia erostera Beheko Panaderira bidaltzen ninduenean. Hala, kalean-gora-kalean-behera ibiltzen ginen, afalondoren zapia buruan lau korapilo eginda txoroarena egin gabe, eta hala jotzen genuen Goiko Kalera edo Beheko Plazara, Goiko Errotara eta Beheko Joxeparenera, geure oinen atzetik.

Urte batzuk beharko nituen geografia haren logika zein zen ikasteko: munduko beste herri askotan bezala, gurean ere ibaiaren ibiliak erakusten zuen non zegoen goia eta non behea. Mendia goian dagoelako dago behean itsasoa. Fisika hutsa. Hidrogeologia hizkuntzara aplikatua.

Urrun gaberik, amaren herrian bazela gurean aditzen ez nuen esaerarik konturatu nintzen gero: “beheko haizea atera du”. Eta beheko haizea da itsasotik sartzen dena, iparretik hortaz, tarteka udako egun beroetako lamarari arindua dakarkiona, gogoz estimatzen den aire freskoa. (Gurean zergatik ez dugun hori esaten, geografiak du hobena, ez hiztunak. Azpeitian ez bezala, Izarraitz erauzi beharra dago ipurdi-ipurditik kostako haizea Azkoitira helduko bada, eta zinez diotsuet alferrik etorriko zaizkigula Dimako, Ataungo zein Sarako jentil guztiak, hain ditu lurraren begiraino sartuak zuztarrak delako harritzarrak).

Geografia ikasteko behintzat baliagarria zitzaidan ikasgaia, inondik ere: Nafarroa bat bazen Etxegaratez bestalde, Iruñetik gora (hain gora ere! Udaletxeko plaka geodesikoak halaxe dio: 444,67 m) Mendigatxaren basabideetan barrena Auñamendietaraino igotzen zena, eta haien bestaldean bazen beste Nafarroa bat, Beherea zeritzona, esan gabe doa, itsasoan hondarratzeko hurrerago zegoelako. Logika berari jarraiki, Gipuzkoan bazen Goierri bat, eta Oria ibaian behera, baita Beterri bat ere. Bizkaian Goiherri dezente ezagutzea aplikatu zait harrezkero Erandion, Aulestin, Barrikan zein Zaldibarren. Izango da gehiago.

Gero, itsastarrekin, arrain jendearekin bezala, lehorreko legeak alferrikakoak direla konturatu nintzen. Bizkaiko kostaldean, goia ez dago hegoaldean. Nahikoa da Eneko Barrutiaren Bizkaiko arrantzaleen hiztegia-ri begiratu bat ematea: “GOITAR: lesteranzko portuetako arrantzaleak”. Eta berme, Mundakan Dimas Zaldunbideri jasotako hitzak: “goitarrak lekeitiarrak eta ondarrutarrak ere bai, baina gehien giputzari esaten zaio”. Lekeition, marinel giputzak dira goitarrak itsasoko hizkeran, hala entzun izan diet beti lagunei. Orri batzuk atzerantz jo dut. Hiztegiak ez dakar ez BEHETAR ez BEHE sarrerarik. Kantabroak montañesak dira.

Txorabioaren hasiera baino ez zen, ordea. Iparrorratzaren dantzak ez du etenik. Erabileretan, uste dut hondoko hau izan dela iristen azkena. Ez dakit, beharbada Fernando Colomoren komedia hark bizitu zuen lehendik garretan erdi gordean zegoena. Kontua da bajarse al moro-k, Gasteizera jaitsi-ri eman ziola bide Bizkai-Gipuzkoetan 80ko hamarkadaren erremate hartan. Eta hala, Madrilera jaitsi esaera aski arrunta egin delakoan nago harrezkero, ibaian zein itsasoan beharrean mapan dabilena jaitsi egiten baita Madrilera, ez igo, eta Marokora bezala, baita Andaluziara ere. Galdetu bestela astebururo presogintzan dabiltzanei.

– Ezin diat. Soto del Real-era bajatzea tokatzen zaidak zapatuan.

Gora jaitsi. Ona da. Anariren kantu hartan bezala, baina poesiarik gabe: “erori banaiz ere/gorantz erori naiz/nola urazaleratzen diren/arrainak hiltzean”.

Hala nenbilen zalantzan, goia hegoa, ekialdea edo iparraldea zen, Hirutasun Santuan sinesten hizkuntzari esker hasi behar nuen, amak deitu zidanean, ea ez nuen asteburuan azaltzeko asmorik. Noiz egongo zen etxean, nik. “Zortzietatik aurrera”. Egokiago ezin. Afari-legea egiteko agertuko nintzela. Herrira nindoala-eta, arindu bat hartzeko aprobetxatuko nuen hartara. Segituan deitu nion pelukeroari. Ohi moduan hartu ninduen: “bostetatik atzera, nahi duanean”. “Seietan orduan” esanda gakotu nuen telefonoa.

Konpasa eta segundua gurutzatzen diren lekua. Ez da espazioa, sarritan honen ispilu den denbora ere, bada. GPSak eta erlojuak. Biak txikitzen ditu hiztunak egunero. Txorabioak pentsatzen hasiz gero ematen dizu. Ez gelditzean dago gakoa.

Izan ere, eguneroko ibilian, ezin esan moldatzen ez garenik Brian Friel-en “Agur Eire, agur” hartan britainiarrak bezala, hizkuntzaren kartografo oro engainatzeko dirudien erabilera ero, bihurri eta ederrokin.

5 Iruzkin

Iñigo Aranbarri atalean

Arrain jendea bizitzeko

Iñigo Aranbarri Alberdi

Ikasi dut bekereke hitzaren kontura bromarik ez egiten lekeitiar lagunekin. Erraza, ez da, bekerekea ardia baita, eta bildotsa, eta arkumea, eta aharia, eta ahuntza, eta antxumea, eta… ganadua ez den lehorreko ia edozein animalia lumagabeko, txakurra eta katua salbu. Emaiezu behatza! Akerra ez, akerra irlan bizi izan zena da, herrian festarako aukera dagoen bakoitzean eztarrira ekarrita behintzat fosilizatuta geratu dena: “nor ez da mozkortuko/ hainbat tabernakin/ baitta islako akerrak/ edaten baleki”. Bai, horrelaxe, komuztadurari kakazotz eginda, sic.

Erraza ez da, baina edozertara ohitzen da pertsona, areago lagunak arrazoia duenean. Bekerekea beraz, ume hizkera ia zoologiko bihurtua. Entzun egin behar gero: “eta platereko hau, zer da?”, galdetu zidaten behin. Peska-gauza zen, baina arraina ez zen erantzun zuzena. Norberarentzat bekerekea bezain barregarria zen lehorrekoen arraina generikoegi hori. Platerekoa ez baitzen ez txakurra ez katua ez ganadua, alegia, ez legatza, ez bisigua ez makailaua. “Zer da?”.  Eta orduan ez da zaila ohartzen bekerekea bezain ezgauza dela arrain hitza errealitatea izendatzeko durdoa duzunean sudurpean, begi biak kanika zuri bihurtuta plateretik begira, edo zarboa, edo kabra, edo lentoia, edo buztanbaltza, edo makarela edo ludxa, edo takarta edo papardoa, edo… nik dakita zein ezkatadun edo lirdinga abisal.

Aspaldi esan zidan Bilboko lagun batek: “Niretzat bi arbola mota daude, pinuak eta arbolak”. Gaur, ez da Bilbokoa izan beharrik zuhaitzen, arrainen zein orain bi belaunaldira arte etxeko izan ditugun hamaika animaliaren izenak galduak ditugula konturatzeko. Bizimoduak egiten digu hiztegia.

Kontua da bekerekeen eta arrainen auzi honek baduela bigarren edo hirugarren adar bat, hitzekin eta bizi gaituen munduarekin segituta, ezinbestean adierazkortasunera garamatzana. Eta hahor ondorengo oharren zergatia. Hala ikasi dut ardia eta ahuntza bereizteko gauza ez diren lagunen ahotik entzuna, zer den pertsona abotxa. Abotxa berez labanaz ireki eta odolik ez duen arraina da (Atherina hepsetus eta Atherina presbyster). Horregatik “zulako abotxa” entzunda, odolgabea ari zaizkizu deitzen, ez duzula jeniorik, gatzik, arrankerik, Euskadi Irratian beste ordainik gabe beti xinxangre entzuten duguna.

Arrainen munduak mundua du erakusteko. Lekeitioko lagunei kardaia diet hartua paper mutur zikin batean, balbea edo zorte txarra dakarren pertsona esateko, gafea, alegia, erregular marrazoaren jiteko arrain hori harrapatuz gero (garda, Hexanchus griseus) ez delako beste ezer sartuko trainean egun horretan. Ez du gardak duen esanahi bakarra, Azkueri kaso egitera marrazo izaeratik baitartorkio sesiante, amarrutsu, azeri esanahia ere.

Azkoitiarra azpeitiarrentzat xakela bezala, ondarrutarra lantzoia (Ammodytes lanceolatus) da inguruko herrietan, eta Toribio Etxebarriaren Eibarko hiztegian (eibartarren kolonilizazio udatiarra hasia zen ordurako nonbait), lotsagabea, bizia, txakurmusua legez dator jasoa. Kasualitatea, Ondarroan bertan tontoa da lantzoia, pertsona ergela, eta pentsatzeko da, gaizto halakoak, beraneante jakintsu ustekoren bat ere izango zutela buruan arrainari giza-ordaina eman ziotenean.

Antzekotasunen jolas honek badu beste adibide politik ere. Arraia da tramana Lekeition eta Ondarroan, arrain zapal bat, arraia edota antzekoa, hiztunaren arabera. Tramaia esaten diote Bermeon. Myliobatis aguila zehazten du Andoni Anasagastik. Errobusten Ortuzarren hiztegian, soraioari deritza tramaia, pertsona sorrari, hau da, ezeren aurrean sentimenturik erakusten ez duen harri-koskorrari.

Negatiboa nagusitzen da, ez da dudarik. Beste marrazo txiki batek, mielgak (Squalus acanthias), hain du estima txikia, horretarakoxe erabiltzen da irain moduan. Pitorik balio ez duen gizakia da mielga. Eskasa, ezdeusa, bat ere ez dena. Agirrek darabil Kresalan “Uutik, mielga ustel gosekilla!”. Nik neuk Zumaiako Artadiko emakume bati diot entzuna. Noski, ez da bakarra izango egun ere.

Lehorrean, logika ez da eten. Damaso Intzak olarru dakar Azpeitia inguruko hizkeretan barrabasari deitzeko, pajaroari, aparejuari, nafarren birigarroari. Hi haiz hi arraina! ateratzen zaigu gaur egun oraindik xakel zein xapo, urologooi. Urrundu gabe, jo hego-mendebalerago ere, zarboa oso esanahi antzekoz erabili ohi da, Gotzon Garatek eta Kandido Izagirrek jasoa duten bezala.

Ezkailua berriz, ganoragabekoa da, arratiarren zuztarbakoa.

Antzekotasun fisikoetara etorrita, arrainen bidea ez da seguruenik lehorrekoen piztia jendearena bezain aberatsa. Hala ere, bada adibide ederrik:

Durdoa (Labrus bergylta) darabil Txomin Agirrek Kresalan:

Arpegia ta paparra ta eskuak eta dana bal-baltzak eukazan, ezpanak durdo durdo, agiñak zuri zuri ta kiskur kiskur ulea.

Esan gabe doa zer nolako arraina den durdoa eta zer pertsona eta batez ere nongoa deskribatu nahi zuen orain mende bete gure idazle lantzoiak.

Eta luzeago nahi izango zukeen zerrenda honi errematea emateko, oraintsuko adibide bat, Anjel Lertxundiri Berrian arrantzatua, azalpenik gabe zoragarri ulertzen dena:

Soldadu atunburu baten kamerarena da Abu Grhaib-ekoaren kulpa ere, zer gara ba itsuak!

Eta hahor alferrikako bezain ontzurre izan daitezkeen erabilera hauen ataka. Euren uretatik kanpo ibiliagatik, egoki erabiltzen badira eta testuinguruan ondo kokatzen, adierazkortasun ikaragarria lortzeko gauza dira oraindik arrainok. Logikak emaitza onak erdietsi ditu, hori ekarri dute gaur egunera arte hiztunek.

Beti dago esatea nola erabiliko ditugun itxuraz ere ezezagunak bazaizkigu, zer zentzu duen arkeologia lan honek gauden egoeran egonda.

Erabakia hartzea da. Aprobak egitea, literaturan, adibidez.

Damutuz gero, hor izango dugu beti beste bidea, lapurrari txorixo deitzea.

8 Iruzkin

Iñigo Aranbarri atalean