Artxiboa gaika: Idoia Santamaria

Txakur-bizimodua

Idoia Santamaria Urkaregi

aho-zabalka

Minutu bat, mesedez. Ea kafeak esnatzen nauen.

A ze gaua, alajaina. Hara orain; hemen dabil, otzan-otzan, kafe egin berria niri katilura ateratzen. Ohiko liturgia. Errudun sentitzen den guztietako penitentzia. Hilabete pasatxo darama aztoratua gure Mari Larrik. Azken bi asteak, erretxindua; herenegundik, berriz, antsietateak jota zeharo. Baina atzokoak marka guztiak hautsi zituen.

Bere mahai horretan bizi da aspaldi. Tira, beti izan da berezia mahai hori; ni hemen bizi naizenetik bai behintzat. Batzuetan —azken hilabetean, esaterako—, papertzarrez gainezka (gero, telefonoz berriketan ari denean, berriz esango du ez duela ia paperik erabiltzen: zera!); beste batzuetan, berriz, ebakuntza-gela bat baino esterilizatuagoa: bukatutako lanen karpetak —urdinak beti— mahaiaren ezkerraldean, bata bestearen gainean, txukun-txukun; haien ondoan, IRAKURTZEKOAK dioen kartoi baten azpian, beste tontor gero eta garaiago bat; eskuinean, lan hasiberrian behar dituenak eta egutegi txiki bat, zenbaki gehienak zirriborratuak dituena: medikua; bilera; aita; albaitaria (dios! ahaztuko ahal zaio!); masajista; ikastaroa; masajista (bai, berriz; maiz joaten da, ni ere susmoa hartzen hasita nago…). Egutegiaren ondoan, zapi txiki bat, zapi bera beti, ordenagailuaren pantailan pilatzen zaizkion hauts-pinportak kentzeko; eta errotuladoreak —punta finekoak—, ordenagailuaren ondoan: urdina, gorria eta beltza. Hiru beti, eta mahai gainean; ez gainerako errotuladore eta boligrafoak dituen potoan, ez, mahai gainean. Kafe-kikara, zuria beti, beti bera, eskuinean, ur-basoaren ondoan.

Makina bat ordu emana naiz ni mahai horren azpian. Leku atsegina da, ez pentsa, siestarako goxo-goxoa; lo-kanta ederra da ordenagailuaren xurrunga epela. Kontuz ibili beharra daukat, hala ere. Mahai gaineko ordenaz gainera, mahai azpikoa ere errespetatu beharra dago Mari Larriren etxean, ez baduzu nahi bat-batean ostiko bat hartu muturrean: ezin gehiegi hurbildu mahai azpiko kableetara, urduri jartzen baita bestela, ordenagailua itzaliko ote zaion beldurrez edo (a, Madame Ordenagailu: ez da traste sakratuagorik etxean). Oinen ondo-ondoan ere hobe ez jartzea; ez dago lo egiterik haren oinen zirkin urduri etengabeekin. Lo egitea, bai, baina, horretarako, haren bakarrizketara ere ohitu beharra dago. Batzuetan, behin eta berriz errepikatzen ditu esaldi batzuk, ozen, doinua aldatuta; edota beti berdin, mantrak balira bezala, pantailari so; beste batzuetan, tupustean, hor ekiten dio garrasika: «zer ostia?» «¿sin perjuicio de qué?» «kaka, zer du orain Wordek?» Adi halakoetan, benetan arriskutsu bihurtzen da-eta mahai azpiko oin-dantza. Atzo ere, eskapada ederra, biraoak abisua emanda.

Esana dut hilabete osoa daramala aztoratua. Itzulpen-eskaera bati baietz esan, itzultzen hasi eta lanari ekin bezain pronto hasi ziren komeriak (hori ere ez da berri-berria: aurrena lanari baiezkoa eman, eta gero hasten da kontuak ateratzen; ez dut sekula ulertu: badu zerbait zenbakiekin larriak larriagotzen dizkiona). Hasi zen lanean halako batean, baina behin eta berriz altxatzen zen aulkitik —ohi baino askoz sarriago—, sukalderako joan-etorri etengabean. Kafe bat. Ura. Txokolatea (alarma guztiak keinuka hortxe). Garbigailua. Arropa zabaldu. Aulkira berriz. Joan-etorri bakoitzarekin, ostiko bat. Eskerrak txokolate-apur batzuk erortzen zitzaizkion tarteka mahai azpira. Galtzaren barrenetik tira egin behar izan diot ia egunero, behingoz kalera atera eta maskuria hustuko banuen.

Horrela eman dugu azken hilabetea etxean. Penagarri. Paranoiaren mugan. Gero eta txokolate gehiago berak, gero eta paseo gutxiago nik. Atzo iluntzean, berriz, hekatonbea. Mahai azpian nengoen ni, epel-epel, erdi lo, izkina batean kiribilduta, eta, halako batean, mugimendu urduri errepikakor bat sumatu nuen buru gainean. Han ari zen nonbait gure Mari Larri, tekla bat sakatu eta sakatu. Brastakoan altxatu zen aulkitik, eta iruditu zitzaidan arnasestuka zihoala korridorean barrena. Telefonoz hizketan ere entzun nuen, baina ez nintzen mahai azpitik mugitu, badaezpada. Konturatu nintzen, hala ere, ez zela jada entzuten mahai gaineko ordenagailuaren xurrunga. Akabo. Madame Ordenagailuren konspirazioa. Kable-mugimendu bat nire ondoan, eta, danba, etxeko atea zartako batez itxita alde egin zuen doña Paranoiasek. Handik gutxira itzuli zen: atearen danbatekoa, alde egiterakoan bezalakoxea. Ni, zer gerta ere, mahai azpiko neure txokoan, geldi-geldi. Mahai gainean zebilen zarata entzunda, laster konturatu nintzen beste Madame bat ekarri zuela etxera. Ondo ezagutzen dut xurrunga sor hori. Baina horrekin ere ez zen lasaitu gure Mari.

Gainera, eta hau berria da, edaten ere hasi dela uste dut. Ez dakit zenbat denbora eman duen bart telefonoan, ordu txikietan, euskalbar gora eta euskalbar behera, isildu gabe, artzain-txakur bat txapelketa garaian baino urduriago. Taberna berriren bat, nonbait. Eta parte onekoa ez, efektuei begiratzera.

Kezkatzen hasita nago, hara. Ea kafeak baretzen duen.

Iruzkin 1

Idoia Santamaria atalean

Pelukeria for men

Idoia Santamaria Urkaregi

Ez da nik asmatua izenburuko hori, duela egun gutxi Donostiako Altza auzoko ile-apaindegi bateko errotuluan irakurria baizik. Eta mundiala iruditu zitzaidan. Touché, pentsatu nuen, ke fuerte. Globalizazioaren top of the top. Memelokeria galanta, beharbada. Baina erreal-erreala, como la vida misma. Eta, zer arraio, jostaria. Koldo Izagirreren Zergatik bai (Kriselu, 1977, 61. or.) liburuko mikroipuin gogoangarri hura ekarri zidan gogora:

Eta zergatik jo nau antes de peibe se pone siempre eme esan du eta nik jarri dut ondo mpamplona eta gainera erori zait plumilla baina ez egin dut negarra eta belarrian soinua tii daukat eta ze bero ni naiz el número veintitrés eta daukat estutxea de colores.

Handik segundo gutxira, ordea, aspaldi gibelean okupa bizi zaidan talibana atera zitzaidan, durbante eta guzti, «nola da posible»ka, sekulako erretolikarekin, hondamendi apokaliptikoa iragarriz, konponbiderik gabea, ezta sei aitagure eta hiru agurmaria errezatuta ere. Ezta astebetez Berria bakarrik irakurtzeko penitentzia egingo dudala aginduta ere. Atentatu suizida baterako materiala bildu eta bildu sumatzen dut aspaldi, eta kontuz ibili beharko dut, herriko plazan leherraraziko bainau bestela eta nire lotsaizun guztiak agerian utziko.

Nola edo hala moldatu nintzen, hala ere, talibana mendean hartzeko. Hitz eman behar izan nion ez ditudala berriz erabiliko sarean bolo-bolo dabiltzan aditz trinko itsusi tradiziorik gabeko horiek, ezta lagunei whatsappak bidaltzeko ere, eta lotarako ere ez dudala kenduko baserritar jantziko buruko zapi zuri-zuri ondo lisatua.

Baina, hura berriz esnatu bitartean, esan dezadan zer pentsatu nuen Altzako errotulua ikusi nuenean: desdramatiza ditzagun pixka bat hizkuntza-kontuak (ere), ez dezagun piztu hain erraz inkisidore boligrafogorrizaleon matxinada zuzentasunaren izenean, ez gaitezen hain serio demonio jarri beti hizkuntza-kontuetan (ere), ez dadila dena hain transzendentala izan, por dios.

Badaezpada: ni betiko infernura kondenatu aurretik, garbi gera bedi, bitte, ez naizela esaten ari errotulu horren ereduari jarraitu behar geniokeenik idaztean, God forbid! Ez dezala inork ondorioztatu ile-apaindegi, liburu-denda, gimnasio edo sex-shopen errotuluetarako marketin-eredu berria proposatzen ari naizenik. Horrelakoek ere badutela lekua diot, sin más, dagokien testuinguru eta erregistroetan, of course, eta hizkuntza(k) jostailu ere bad(ir)ela eta osasungarria dela bihurritzea. Kontua, noski, jolaserako eremuak adostea da; bestela, barre egin ordez, barregarri geratzen baikara.

Joan egin behar dut. Talibana esnatzen ari dela uste dut, eta ez da gozoa izaten siestatik esnatu berritan. Broma gutxi horrekin. Boligrafo gorria bakarrik ez; oraingoan, errotuladore lodi-lodi bat dakar eskuan, metraileta baten tankerakoa. Akabo. Fin.

2 Iruzkin

Idoia Santamaria atalean

Gabonetan, maniak ere etxera

Idoia Santamaria Urkaregi

Lan bakartia delako, beharbada; edo hitzekin (eta hitzez) bizi garenez, gau eta egun, amorrarazi egiten gaituztelako. Edonola ere, ez da zalantzarik: egunero hitzak josiz ordu mordoxka ematen duenak maniak hartzen ditu. Duela aste batzuk, Iñigo Errastik bere apetetako baten berri eman zigun (-tze aldera), eta Juan Luis Zabalak beste bat aipatu zuen hari erantzunez (nago).

Nik ere badut bat: ABIAN DA (eta aldaerak). Barra-barra ageri da komunikabideetan; hona hemen adibide batzuk:

  • ‘Klik euskaraz’ sareko euskarazko tresnen kanpaina abiatu du Eusko Jaurlaritzak (erabili.com, 2012/11/27)
  • Eusko Jaurlaritzak ‘Euskararen aurpegiak’ kanpaina abian du (erabili.com, 2012/11/27)
  • Martxa girotzeko Kontseiluak abian jarritako kanpainan, asteak zeramatzaten gizartearen alor desberdinetako hainbat ordezkarik galdera horri erantzuten… (Diario Vasco, 2012/12/2)
  • Urtero legez, irailean abiarazi genituen aurtengo 2012ko CAF-Elhuyar Sariak (Elhuyar, 2012/12/10)
  • Asmoz Fundazioak Donostiako San Telmo Museoan abian den «badu, bada: euskara mundu eleanitzean» erakusketan parte hartuko du (Asmoz fundazioa).
  • Askorengan heldu den eskasia ere gai sakona da, abian dauden gerrak bezalaxe (Diario Vasco, 2012/12/24).

Zer egiten genuen dena abiatu, abian jarri eta abiarazi aurretik? Kanpainak hastea, adibidez, zer da, arruntegia? Testuinguruaren arabera, ezin ditugu gauzak bultzatu, prestatu, martxan jarri, apailatu… beti aditz eta esaldi-egitura bera erabili ordez? Bitxia da nola zabaltzen ditugun formula batzuk, eta, halako batean, ia konturatu gabe, formula bakar bihurtzen zaizkigun, beste edozein baino dotoreago direla sinetsita. Inoiz, gainera, bada arriskua erabat bazterturik geratzeko ordura arteko esapide arruntak, arkaismoak edo baldarkeriak balira bezala. Badakit aitzakiarik gabeko egitura dela ditxosozko abian da hori. Hiztegi Batuan jasota dago. OEHn ere bai. Izan dadila, beraz, aukera bat, beste batzuekin batera erabiltzekoa. Baina ez bakarra.

Ez dira gurean bakarrik gertatzen horrelakoak, hala ere. Gaztelaniaz, esaterako, kexu dira realizar aditzaren abusuarekin. Batetik, hacer arrunta ordezkatzeko aditz sasidotore bihurtu da (realizar un dibujo, realizar un viaje); eta, bestetik, abusuak aberastasun eta egokitasun lexikoaren galera dakar (efectuar, emprender, llevar a cabo, elaborar, confeccionar…).

Aitor dut, bai, neuk ere maniak ditut, eta maniokin jango ditut polboroiak aurten ere. Hitz batzuk, izan ere, hirugarren solairuko bizilagunaren telebista-burrunba amaigabea gorrotatzen den bezala higuintzen dira. Beste batzuk, berriz, hondartzara joateko plana egina duzunean bat-bateko euri-zaparrada madarikatzen den moduan. Petralago batzuk ere badira: zeure etxekoen ohitura gogaikarrien parekoak, testu batean irakurri orduko begiak itxiarazten dizkizuten horietakoak. Gogoa ematen du halakoen aurkako kanpaina bat abian jartzeko.

Iruzkin bat utzi

Idoia Santamaria atalean

Eta euskaratik?

Idoia Santamaria Urkaregi

Blogean orain arte idatzi ditugunetan, xede hizkuntza gisa hartu dugu euskara. Gaurkoan, ordea, kameraren objektiboa aldatu, eta jatorrizko hizkuntza bihurtuko dut, maiz samar tokatzen baitzait, euskarara itzultzeaz gainera, euskaratik gaztelaniara ere itzultzea.

Ez da, ez, seinale txarra gaztelaniara ere itzuli beharra. Euskaraz, alor guztietan, gehiago sortzen dela esan nahi du horrek. Baina ez dugu ohiturarik euskaratik gaztelaniara itzultzeko. Batzuek, gainera, gazteenek batik bat, euskaraz egin dituzte ikasketa guztiak, eta, beraz, salbuespenak salbuespen, arrotzagoak zaizkie gaztelaniaren erregistro jasoagoak. Eta horrek guztiak arazoak sortzen dizkigu: batzuetan ez gara gai euskarazko testuak gaztelania egokian emateko.

Batetik, erregistro-arazoak ditugu. Gaztelaniaz euskaraz baino erregistro gehiago daude finkatuta, eta ez dugu beti asmatzen gaztelaniazko ordainarekin. Har dezagun Elhuyar aldizkarian auto elektrikoen etorkizunari buruz argitaratutako artikulu bateko pasarte hau:

Auto elektriko horiexek garatzen eta saltzen dituzten pertsonek, ordea, ez dute horren garbi autoak eta merkatua prest daudenik. Izan ere, gainditu beharreko zailtasunak ez dira huskeria.

Aukera bat baino gehiago dugu, noski, azken esaldiko “ez dira huskeria” itzultzeko, baina ez litzateke egokia, adibidez, honela ematea:

Las dificultades que hay que superar no son moco de pavo.

Erregistro-desoreka nabarmenegia litzateke. Bada, horrelakoak maiz samar gertatzen zaizkigu euskaratik gaztelaniara egiten ditugun itzulpenetan, eta, beraz, kontu handiagoz ibili beharko genuke.

Bestetik, euskarazko mintzagai-galdegai jokoa kopiatzen dugu batzuetan euskaratik gaztelaniara itzultzean, kontuan hartu gabe esaldi batean nabarmendu nahi dugun informazioa ez dela posizio berean joaten euskaraz eta gaztelaniaz. Ur handitan sartu gabe eta (gehiegi) sinplifikatzea arriskutsua dela jakin arren, esan dezagun, printzipio orokor gisa, euskaraz aditzaren aurretik doala galdegaia eta gaztelaniaz, berriz, aditzaren atzetik. Ikus dezagun adibide bat, Elhuyar Fundazioko publizitate-testu batetik hartua:

8-12 urte bitarteko gaztetxoei zuzenduta dago liburua, eta, haren bidez, zientziaren magia bizi dezakete gazteek Jean Potterrek prestatutako esperimentu eta jarduera azkar eta erraz batzuekin. Hamar minutu edo gutxiago nahikoa dira jarduera bakoitza egiteko.

El libro está dirigido a jóvenes de entre 8 y 12 años, que podrán disfrutar de la magia de la ciencia gracias a los experimentos rápidos y sencillos propuestos por Jean Potter. En menos de 10 minutos puede realizarse cada uno de estos experimentos.

Gaztelaniazko azken esaldiaren ordenak kirrinka egiten digu belarrian. Askoz ohikoagoa litzateke beste ordena hau testuinguru horretan:

Cada uno de estos experimentos puede realizarse en menos de diez minutos.

Gaztelaniaz ere, euskaraz bezalaxe, ordena behartuek testuaren koherentzia hausten dute, eta, testua zabartzeaz gainera, ulergaitzago bihurtzen.

Erregistroa eta esaldiaren antolaera aipatu ditugu. Ez dira, noski, zaindu beharreko alor bakarrak euskaratik gaztelaniara itzultzean, baina izango dugu aurrerago beste alor batzuez ere hitz egiteko aukera. Euskaratik gaztelaniara itzultzeko eskaria handitzen ari den honetan ez genuke ahaztu behar gaztelaniazko testu txarrak ekoizteak ez dituela hobetuko euskarazkoak, eta ez zaigula komeni huts egitea inongo irakurleren aurrean.

Aurreko batean, irakurtzen (ere) trebatu beharraz idatzi zuen Iñigo Errastik; esan zigun entrenamendua falta zaigula euskaraz irakurtzeko eta sasoi oneko irakurle gehiago behar ditugula. Eta arrazoi du; egia biribila. Baina ez dira hor bukatzen gure premiak. Gaztelaniara ere itzultzen badugu, gaztelaniazko entrenamendua ere ezinbestekoa dugu, eta iruditzen zait ahaztu egiten zaigula hori batzuetan. Alegia, hain gaude ohituta gaztelaniak euskarari egiten dion presioari nolabait eusten, ez gara konturatzen gaztelaniara itzultzeko gaztelania ere landu beharra daukagula, eguneroko erabileratik harago. Izan ere, euskara jakiteak euskal itzultzaile bihurtzen ez gaituen moduan, gaztelania jakiteak ere ez gaitu automatikoki gaztelaniazko itzultzaile bihurtzen. Beraz, norberak ikusi beharko du, dituen gustuen eta premien arabera, zenbat hizkuntzatan irakurri nahi —edo behar— duen, hortik etorriko baitzaio trebakuntza eta hobekuntza. Aukera izatea da lehenengo kontua, jakina, eta, horren ondoren, (ikasiz) gozatzea. Edozein hizkuntzatan.

Eta gaztelania izan dugunez hizpide, Miguel Sáenz gaztelaniazko itzultzaile handi eta RAEko akademiko izendatu berria zorionduz eta haren itzulpenak gomendatuz amaituko dut, itzultzaile onen lanak irakurtzea, gozamen-iturri izateaz gainera, trebakuntza-saio ezin egokiagoa baita. Eta Miguel Sáenzenak itzulpen eredugarriak dira, bikainak, zoragarriak. Zorionak, don Miguel.

Iruzkin 1

Idoia Santamaria atalean

Estilo-liburuak

Idoia Santamaria Urkaregi

Denok erabiltzen ditugu estilo-liburuak, idaztean izaten ditugun zalantzetarako argi bila gabiltzanean. Euskararekin zuzenean lotuak daude horietako batzuk, jakina (Berriaren estilo-liburua, Xabier Alberdi eta Ibon Sarasolaren Euskal estilo libururantz, EIMA osatzen ari den estilo-liburua…).

Baina beste hizkuntzetakoak ere oso lagungarri izaten dira askotan, besteek arazoak nola konpontzen dituzten ikusteko. Besteak beste, ezagunak dira José Martínez de Sousaren Manual de estilo de la lengua española (Trea, 4. edizioa, 2012), Chicagoko Unibertsitatearen The Chicago manual of style (16. edizioa, 2010; paperean eta sarean), Europar Batasuneko erakundeen estilo-liburua (EBko hizkuntza guztietarako estilo-gomendioak eta hizkuntza bakoitzari dagozkionak; paperean eta sarean), Maurice Grevisseren Le bon usage (DeBoeck-Duculot, 15. edizioa, 2011; paperean eta sarean)…

Gaur, katalanezko estilo-liburu mardul, egoki eta gomendagarri bat nabarmendu nahi nuke: Manual d’estil. La redacció i l’edició de textos (Josep M. Mestres, Joan Costa, Mireia Oliva eta Ricard Fité, Eumo Editorial, 4. edizioa, 2009, UB Bartzelonako Unibertsitatearekin eta UPF Pompeu Fabra Unibertsitatearekin batera argitaratua). Mila orritik gorako lan sakon eta zehatza da, katalanentzat ez ezik gainerakoontzat ere eredugarria, eta kontsulta-baliabide aparta.

Iruzkin 1

Idoia Santamaria atalean