Artxiboa gaika: Gorka Lekaroz

Zakulunpairun

Gorka Lekaroz Mazizior

Auzo etorkin-hartzaile eta zeharo erdaldundu batean hazi nintzenez, etxean jaso nuen lehenbiziko hizkuntzaren sozializazioa eskolan bideratu zen. Hainbat tokitan bizi izandako ama eta amonaren mintzamoldeei hiriguneko ikastolako hizkera-anabasan hartu nuena gehituz gorpuztu zen nire euskara, kalearen eragin handirik gabe; nekez jasoko nuen herriko mintzorik bertako baino kanpotar gehiago zituen eremu hartan. Aberri biribilik gabeko mintzoa nirea, sorlekuan berezkoa garbi jaso eta eman dezaketen horien bekaitz dena, tarteka.

Kale-giro hurbilak bertako euskararik eman ez eta Bidasoaldeko izeba zaharrek ordezkatu zuten neurri batean hutsune hura; izatekotan haien mintzoa dut gaur egun ere —afektibotasunean, gutxienez— beste edozein baino neureago: ematten, deus ere, tor’onat!, aunitz, kartzen al duzu, bazuzi uatzira?… umetan haiekin ikasitakoak, nire euskararen ontzian nekerik gabe eta goxo-goxo sarturikoak, egunerokoan beste inori entzuten ez nizkion arren. Maite ditudan hitz-hotsak.

Bazen haien guztien artean ele bat, denetan politena, beteena, adierazkorrena iruditzen zitzaidana, agian nire euskal hitzik gogokoena: ‘zakulunpairun’. Hura entzun eta ganora handirik gabeko pertsona zabar eta utzi samarra datorkit gogora; horixe da niretzat esan nahi duena. Ez dakit zergatik iraun didan gogoan, beharbada horren hanpatsu eta biribil sentitzeagatik, edo entzun orduko izeba haiek ekartzen dizkidalako gogora. Eta denen artean Sunbilara ezkondutako bat, hari entzunda ikasi bainuen hitza. Gorpuzkera desorekatu samarreko senide herrena bazuen izebak, gizaseme baldar askoa ere bazena, gerrikorik eskura ez eta galtzak soka-zati batez lotuta ager daitekeen horietakoa. Gogoan dut nola erabiltzen zuen hartaz ari zenean ‘zakulunpairun’ adierazkor, bizi, durunditsu hura.

Urteen joanean hizkuntza bera hausnargai bihurtzen hasi eta piztu egin zitzaidan halako batean umetako berba hari buruz zerbait jakiteko gogoa, nondik zetorren edota non erabiltzen zen, orduan ohartu bainintzen familia-giroan baino ez nuela entzun, are gutxiago irakurri. Hiztegietan aurkitzen saiatu, eta alferrik; ezin inon topatu. Amari galdetu nion ea hitza gogoan ote zuen; baita ongi asko oroitu ere, harako izeba hark erabili ohi zuela, hau eta hura esan nahi zuela, halakoetan botatzen zuela…. Dena den, hitzaren arrasto idatzirik topatu gabe jarraitzen nuen. Hiztegietan ez, baina eskualdeko hiztunen artean beharbada? Bortzirietako senide batzuei eta Sunbilan bertan bati baino gehiagori galdetuta, ez dut gaur arte hitza ezagutzen duenik aurkitu. Inork argibide hoberik eman ezean (eta eskertuko nuke), amak adierazi zidan susmoa eman behar dut ontzat: ez ote zen izebak berak asmatua izango. Pena eman zidan hasieran ondorio hartara heltzeak, hain gogoko nuen ‘Zakulunpairun’ hura euskaraz existitzen ez zela pentsatuta.

Ez dakit ordea aurreko esaldi hori egokia den. Demagun izebak edo beste edonork ezerezetik sortutakoa dela; azken batean, ez da sorgunerik gabeko hitzik. Kosta egiten zait nolanahi ere luzaroan Bidasoaldeko esamolde garbitzat izan nuen ‘zakulunpairun’ hori euskarazko hitzen artetik egoztea. Hiztegien beharra izaten dugu hizkuntza bateko lexemak ordenatu, bildu eta antolatzeko; baina nola kudeatu haietan bilduta ez dagoenaren hiztasuna? Eta horrenbestez, zeren arabera erabaki behar dugu hiztegietan jasota ez dagoen hori baden ala ez den hizkuntza bateko hitz, izateari noiz utzi zion edo zergatik ez den? ‘Zakulunpairun’-ek ez du fonologiaren edota morfologiaren aldetik inolako trabarik; balio semantiko zehatza ere badu eta komunikazio-funtzioa bete ez duenik ezin esan, apal-apal eta gizatalde mugatu baten barrenean izan arren. Gizatalde horren neurrian ezarri behar ote da muga? Hapax bati hizkuntzaren baitan lekua aitortzen badiogu, zenbat pertsonak ezagutu behar dute egungo hitz baten esanahia hizkuntza-komunitate oso baten ondaretzat hartzeko modukoa izan dadin? Ezjakintasunak sortutako galderak direla uste dut, baina neure buruari behin baino gehiagotan egin izan dizkiodanak.

Eta bestalde, nola sortzen ditugu gizakiok hitzak, fonetikoki hau bezain adierazkorrak direnak batez ere? Zer antzeman zuen ‘zakulunpairun’ lehenbiziko aldiz ezpainetaratu zuenak erabilitako hotsetan, haien kokapenean, bokalen konbinazioan, aukeratutako kontsonanteen artikulazio-moduan, aditzera eman nahi zuen ideiaren irudi egokia eskaintzen zionik? Beti begitandu izan zait —ohitu naizelako akaso— hitzak ederki asko islatzen duela bere baitan biltzen duen pertsona-tankeraren imajina.

Euskarazko aspaldiko hitz ezaguna ez eta beharbada nire senide baten ateraldi hutsa izan zitekeelako susmoa hartu nionetik are kuttunago dudan hitz honek gogoeta atseginak eragin izan dizkit tarteka. Azkena, honako hau: ‘zakulunpairun’ ez da hiztegiratu, baina gaurtik aurrera Google-en egongo da. Hiztegietan balego baino ikusgarriago bihurtuko da hartara, puska baterako bederen. Hitzek hedatzeko eta irauteko bide berriak urratu dituzte, Sunbilako izebaren garaikideek nekez antzemango zituzten bideak.

Iruzkin 1

Gorka Lekaroz atalean

Haurrak irakasle

Gorka Lekaroz Mazizior

Hainbat lekutan galdu den berezko euskararen antzinako arrastoak ezagutu nahi dituenak ez du sarritan erabateko pozik hartuko; argiak baino gehiago izan daitezke ilunak eta ariketak halako masokismo-ukitu bat ere baduela pentsa liteke. Saiatu arren tokiren bateko euskararen behinolako bizitasunari buruzko idatzizko frogarik ez aurkitzeak dezepzioa sorrarazten du; frogak badirenean, bestalde, mintzoren baten galerari buruzko albisteak, albiste tristeak dira; eta han edo hemen aspaldi batean euskara sasoiko zebilela erakusten duten pasadizoek irakurtzeaz batera poza ematen badute ere, denboraren joanean sendo zirudiena desagertu izanari darion kutsu mingotsa nagusitzen dela uste dut.

Mingostasun-arrasto hori ez ezik, bestelako gogoeta ere eragin didate hemen aipatuko ditudan bi lekukotasunek.

XVII. mendean erdalduna zen Lerin, Lizarraz hegoaldera dagoen herri nafarra. Hantxe jaio zen 1600 baino lehen Miguel Gómez izeneko bat, urteak igarota konderriko handiki bihurtu eta espetxeko alkaide izatera heldu zena. Ez zegokion berez euskaraz jakitea; erdaldunak ziren garai hartan aztarna utzi zuten arellanoar, sesmar eta eskualdeko gainerako seme-alabak. Gómezek, ordea, bazekien euskaraz, neurri batean behintzat. Ez herrian jasota; zekiena umetan Iruñean hazi zelako ikasi zuela deklaratu zuen 1648an. Ez zuen Iruñeko eskoletan ikasiko, karriketan baizik; hiriko jendearekin, eta adin berekoekin batez ere, gora eta behera ibiltzearen ondorioz.

Mende eta erdi beranduago Agoitzera eraman zituzten hamar bat urteko lau gaztetxo zangozar. Euskalduna zen artean Agoitz; zeharo erdalduna ordea Zangoza, eta baita haur haiek ere, herriratu zirenean behintzat. 1790ean Francisco Arano izeneko benefiziadu batek jakitera eman zuenez bizileku berrira heldu eta bi urtera primeran hitz egiten zuten lau zangozarrek euskaraz, ‘bitarteko eta eskola bakarra adinkideekin ibiltzea izan delarik’.

Aldez edo moldez, umeak eta ikaste-prozesua dituzte hizpide bi adibideok. XVII-XVIII. mendeetan Nafarroako erdialdean nagusi zen euskarak ez zuen lekurik eskolan —gaurkoa baino hagitzez apalagoa zen eskola hartan—, baina ez zuen irakaskuntzaren beharrik belaunez belauneko jarraipena bermatzeko; aitzitik, kalea bera zen ikasleku, eta adiskideak zituzketen derrigorrezko maisu Lerindik edo Zangozatik bertaratutako haur erdaldunek. Jolasteko, hartu-emana biribila izateko, euskara ikasi behar. Haurrak irakasle.

XXI. mendean gaude eta gibelka egin du ordutik euskarak eskualde askotan; baita hizkuntzaren gotorlekutzat hartutako zenbaitetan ere. XVII eta XVIII. mendeetan karrikak jolastoki eta euskara jolas-hizkuntza zituzten haur iruindar eta agoiztarrek ez jaiolekua, ez beharbada egungo herrikide gehienen mintzoa bera ere ez lituzkete ezagutuko. Joan zen leku askotatik euskara (ordu hartan hainbatek oraindik arrotz zuten eskola tarteko, besteak beste) eta laguntzaile berriak bilatu behar izan ditu hizkuntza gutxituak, egungo gizartean bizirik iraungo badu. Irakaskuntza bera izan da horietako bat: eskolan jarri du euskarak itxaropena, halabeharrez, eremu batzuetan. Erantzuten ari al zaio itxaropen horri?

Ni hiri-giroko auzo aski erdaldunduan bizi naiz, eta guraso erdaldun kopuru hazia duen ikastetxe batean egiten dut lan; horren araberakoa da ezinbestean hemen agertuko dudan pertzepzioa.

Haur-hezkuntza etxe ondoko eskolatxoan hasi zuenean, euskara berezkoa zuen haur bakarra zen nire seme zaharrena gelakoen artean, eta etxetik gaztelania baino euskara gehiago eraman arren laster ikasi zuen haur eta erdaldun kontzeptuak identifikatzen. Berez etorri zitzaion, inork irakatsi gabe. Nahiz eta nirekin dena euskaraz egin gaztelania hartu zuten naturaltasun osoz nire semeek beste haurrekiko harremanetan. Egun ere, ingurune euskaldunagoetako adinkideekin ari direla, erdara-emaileago dira besteen euskara-hartzaile baino. Euskaraz ongi asko dakite, baina automatismoa gaztelaniaz dator.

D ereduan ari dira biak, eta ni ere D zein B ereduetan ibili ohi naiz eskolako lanean; A eredua desagertu egin da gurean, ofizialki behintzat (errealitatea, ordea, legea baino setatsuagoa delakoan nago). Batean zein bestean nire ikasle askotxorentzat euskara ikasketa-lanerako tresna hutsa da, beste aukerarik ez dagoelako eta ahal den moduan —tirriki-tarraka, maiz— erabili eta kudeatu behar dena baina gelako lanetik kanpo ibilbiderik (ia) ez duena. Nabarmenago B ereduan, baina D ereduan ere ez gutxitan; ereduak eredu, pentsatu ohi dut nekez aldaraz dezakeela aise letra batek familia askoren edo inguruaren nondik norakoa. Etxean euskara ematen duten ikasleek ere gaztelania berenganatu ohi dute eskolako harreman-hizkuntza gisa. Zenbait gaztek (hizkuntza etxean errotuago dakartenek ia beti, eta DBH ostean, eskuarki) euskara gehiago erabiltzeko ahalegin kontzientea egiten dute batzuetan; oso gutxi izan ohi dira, nik uste. D ereduan bertan gaztetxoenak entzun izan ditut sarriago euskaraz lehen hezkuntzan; hauetako asko hazi eta erreferentzia nagusi adinkideak —ez maisu-andereñoak— bihurtu ahala, ingurukoen mintzoa jarraibide bilakatu eta olatuak eraman ohi du halakoen sustrai sendorik gabeko euskarazko jarduna. Kideek erakusten dute bidea. Haurrak irakasle, beti ere.

Ideia hauek buruan, errealitatea aldatzea luzea eta nekeza dela pentsatu ohi dut, eta ezkutatzea, aldiz, denbora galtzea. Zenbait diskurtso ofizialentzat baztertu nahi den egia ezatsegina izan arren, behinolako erdialde nafar hura, Iruñea, Agoitz eta beste, euskalduna zen; erdaldunek ere egokituko baziren kaleko hizkuntza ikasi behar izateraino euskaldun. Egia ezkutatzeak ez du inondik ere desagerrarazten. Gaur, nire inguru hurbilean bederen, errealitatea oso bestelakoa da, baina hura bezain tematia hau ere. Irakaskuntzak hedatu egin du euskara hiriguneetan; egin beharrekoa zen. Errotzea besterik da, ordea.

Baliagarri sentitzen duguna erabiltzen dugu. Zentzuzkoa da, gainera. Nire ikasle askok euskara ikasi bai, baina horixe egiten dute, ikasi. Ez dute erabili beharrik sentitzen, aukera izan arren; baliorik ikusten ez dioten seinale? Ez guk nahiko genukeen balioa, agian.

Ingurua da beti hezibide. Irakaskuntzak urrats garrantzitsuak eman ditu (eta ematen ari da) bestela inola ere euskaraz jabetuko ez liratekeen gazte asko hizkuntzara hurbiltzea bermatuz. Goia jo ote du hainbat eremutan benetako erabilpena sustatzeari dagokionez? Nire errealitateak baietz esaten dit.

Zein da euskararen etorkizuna hizkuntza bizi gisa, hemen aipatutakoa bezalako giroetan batez ere? Izango al dira egungo ikasle hiritarren bilobak, haien jolasetan, Iruñeko haur haien antzekoak? Ez dakit, baina mezuak ez du derrigorrez guztiz ezkorra izan behar. Gauza asko egin dira; sinestezina izango zen ikastetxe askotan duela hogei urte D eredua nagusi izango zela entzute hutsa. Errealitatea burugogorra da hala ere, lehen bezala orain: haur eta gaztetxoek elkarri zer irakasten dioten eta zertan egiten duten, haiek ari zaizkigu apal eta tolesgabe beraien gaurko lehentasunak erakusten; eta gure erronkak agerian jartzen ere bai. Errealitate hori ahaztu gabe eta den bezala onartuz, egunero ereiten jarraitu beharra dago, euskararen irudi baikor eta baliagarria egunez egun sortzen eta helarazten, euskaldun hazterik izan ez duten gazteei bidean laguntzen, aurrera begira. Azken batean, artxibo-lanean bezala irakaskuntzan, aspaldi galdutakoaren nostalgian trabatuta geratzea masokismotik hurbil dagoen ariketa hutsala iruditzen zait.

Iruzkin bat utzi

Gorka Lekaroz atalean

‘Herriko maisua, eta euskalduna’

Gorka Lekaroz Mazizior

Oinarrizko hezkuntza gutxi batzuen bereizgarri izateari utzi eta askorengana hurbiltzen hasteko urrats garrantzitsuak egin ziren gurean XVIII. mendearen erditik aurrera; Nafarroako hainbat ibarretan, urrutira gabe, 1800 inguruan agertu ziren lehendabiziko maisu laikoak. Ordura arte herri gutxi izan ziren eskoladunak; 1780-81etako Gorteek ezarri zituzten Nafarroan handik hara gorpuztu zen irakaskuntza-egituraren oinarriak.

Zoritxarrez, hezkuntza zabaltzeko asmo hark ez zuen euskara eskolaratu, ez hurrik eman ere. Ikasketa-araudietan euskarak ez zuen ez aipamenik ez arretarik merezi izan, non eta ez bazen hura erauzten ahalegintzeko, herritarren artean jakintza eta kultura hedatzekotan herritar haien hizkuntza bera trabagarri balitz bezala. Ordura arte aspaldiko euskal mintzoari eutsi zion Nafarroako eremu aski zabalean batera etorri ziren haurrak eskolan hastea eta euskararen jarraipena zartatzea: Gorraitz eta Badostain, esaterako, Iruñe ondoko herri txikiak ziren XIX. mendearen hasieran. Gorraizko abadeak 1820an adierazi zuenez, hamabost urte lehenago maisua ekartzearekin batera hasi ziren Badostainen gaztelaniaz hitz egiten.

Jimeno Jurio ikertzaile artaxoarrak jaso zuen agiri zaharretan Badostaingo adibidea, eta baita urte haietako eskolaratze-prozesuak leku frankotan eragindako hizkuntza-aldaketaren froga gehiago ere. Lizarra ondoko Deierrin, XVIII. mendearen hondarrean, eskola-umeei oinarriak irakasten hasi aurretik ‘hartzen duten lehendabiziko neurria [maisuek] euskara debekatzea da’, azaldu zuen funtzionario erdalzale batek. Neurriak hartzen zituzten haurrek euskarara jotzen bazuten, ‘adinaren arabera zigortuz’. Hurrengo mendearen amaierarako Deierriko euskararenak egin zuen.

Euskara alferreko eta are oztopo sentitu zuen hezkuntza-behar hura ez zuten, ordea, agintari arrotzek bakarrik sustatu. Herri euskaldun-euskaldun zenbaitetan ere, ezaguna da nolako irrikaz lotu zitzaizkion bertakoak haurren gaztelaniazko eskolaratzea bultzatzeari. Etxarri-Aranatzen, 1806an, bilera-deia egin zuten alkateak eta gainerako herri-agintariek; kezkatuta zeuden, mutikoek ez omen ziotelako probetxurik ateratzen maisuaren ahaleginari: gaztelaniaz jakin ez eta ez zioten ulertzen. Neurriak hartu zituzten bada, 5 eta 12 urte bitarteko gaztetxo guztiak eskolara derrigortzeko; esate baterako, herritar batek falta zirenen izenak idatzi eta alkateari jakinaraztea. Gaztelania hutsezko hezkuntza hura baitezpadako sentitu eta erabakia hartu zuten etxarriar gehienak ez ziren bilera-agirian sinatzeko gauza izan. Agian horrexegatik irudituko zitzaien egin beharrekoa egiten ari zirela.

Pentsa liteke, beraz, Nafarroako herritar euskaldunek beti utzi izan zutela eskola-asmotik bazter berezkoa zuten hizkuntza, kanpokoaren indarra eta heziketaren garrantzia antzemanda, ondorengo belaunaldien balizko ongizatearen mesedetan. Horregatik iruditu zait aipatzeko modukoa Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan dagoen 1782ko prozesu bat, 1780-81etako Gorteak elkartu eta berehalakoa.

Zaraitzuko Otsagabia ondoko Ezkarozen izan ziren gorabehera batzuk ditu kontagai. 1781ean bilera egin zuen herriko kontseiluak. Organoa nahi zuten ezkaroztarrek San Roman elizarako, eta erosteko proposamena egiteaz batera organo-jole lanpostua sortu zuten. Ordurako bazterrak harrotuz zihoan heziketa-beharraren haizeak eraginda beharbada, organojolea aldi berean herriko maisu izan zedila erabaki zuten. Ez da harritzekoa: leku askotan egokitu ohi zitzaizkion pertsona berberari bi zereginak. Basaburu Txikiko Labaienen, esaterako, XIX. mendearen erdialdean.

Azpimarratzekoa da Ezkarozekoen hezkuntza-interes hark ez zituela neskak kanpoan utzi. Organo-joleak nesken maisu ere beharko zuen, ez mutikoena bakarrik. Prozesu hartan herrikoen ordezkari aritu zen Nicolas Munarriz prioreak argi utzi zuen nolako garrantzia zuen heziketak orduko agintari ezkaroztar zibil zein erlijiosoentzat (jatorrizkotik neuk itzulia):

‘…kontuan hartuta (…) gazteen hezkuntza eta heziera ona, zeinaren eskuetan dagoen neurri handi batean —bistakoa den bezala— herrien zoriontasuna, haren bidez lortzen baitute beste herri batzuetarako aterabidea eta haietan aitzinatze hobea…’

(Iturria: IEA, 1993 kaxa, 8. zkia [1782] -Idazkaria: Moreno)

Baina are deigarriagoa iruditu zait organo-jole eta maisu-lanerako hautagaiaren profila zela-eta hartu zuten erabakia, dagoen-dagoenean utzi nahi izan dudana, itzuli gabe:

‘…prefiriendo como es justo y razonable en la obtencion de esos empleos al hijo del lugar con respecto a los estraños y a los bascongados respecto de los que no lo son.’ (Idem)

Ez du honek esan nahi XVIII. mendeko gizon haiek euskarazko irakaskuntza eskatzen ari zirenik; baina euskararen garrantzia aipatze hutsarekin, eta maisuak haurren hizkuntza bera jakitea irakaskuntzaren mesederako zela iradokiz, senak agindutakoari leial izateaz gain, XX. mendera bitarteko Nafarroako hezkuntza-araudi guztietan baino gehiago egin zuten.

Luze jo zuen auziak, Gotzaitegiko fiskal nagusiak entzungor egin baitzien hasieran ezkaroztarren eskariei. Munarrizen temak behartuta erantzun zuen azkenean San Roman parrokiak ez zuela organoa ordaintzeko adinako aberastasunik sortzen. Urtebeteko ika-mikaren ostean, zaraitzuarren asmoaren aldeko sententzia izan zen. Ez dakit 1780 inguruko herritarrek organoa eskuratu zuten ala ez; egungoa behintzat 1913koa da. Errazagoa izango zuten nolanahi ere hura lortzea, ondorengo berrehun urteetan zehar Ezkarozeko maisuek euskaraz irakastea baino.

Iruzkin bat utzi

Gorka Lekaroz atalean