Artxiboa gaika: Fernando Rey

«Espinilla» nola esan

Fernando Rey Escalera

Nik maiz esaten dut itzulpen-lana, bakarlari-lanaren itxura hartzen bazaio ere, taldelana dela, baita lana etxezuloan bakarrik egiten dugunean ere. Egiten dugun edozein itzulpenetan beste askoren laguntza izaten dugu. Hori gabe, jai genuke.

Adibide hoberenetakoa hiztegiak eta hiztegigileak dira. Sekulako lana egin eta egiten dute, eta, haiei eskerrak, burua sobera estutu gabe izaten ditugu aukeran gure buruhausteetarako konponbide franko.

Baina behin baino gehiagotan gertatu zaigu guztioi hiztegietara jo eta ematen zaigun ordainarekin pozik ez gelditzea. «Honek ez zidak balio», «hemen tranpa egin ditek» esaten diot neure buruari. Hiztegia baliabide bat baita, lagungarri bat, baina ez itsu-itsuan jarraitu behar zaion zerbait.

Azkenaldi honetan aski sartua nagoenez anatomiarekin edo semiologiarekin ikustekoa duten gauzetan, arlo horretako problema batekin heldu naiz gaur, denon artean konponbidea aurkituko diogulakoan. Hogeitaka urte eman ditut nire lankide gehienekin, eta oraindik ere ez diogu behar bezalako soluziorik aurkitu.

Eta hauxe da: «espinilla» euskaraz nola esan, ez bernazakia, noski, baizik eta azaleko mutur beltzeko pikor mota hori. Gaztelaniaz, «comedón» ere esaten zaio, edo «barrillo». Nik frantsesez jakin ez, eta galdeka ibili naiz: «comédon» edo «point noir» esaten omen zaio.

Dermatologiaren zehaztasunetan sakondu gabe, nik hiru hitz esateko premia izaten dut.

a) Grano. Larruazaleko trastornoa izendatzeko hitz inespezifikoa, ez baitugu esaten pustula edo makula den edo nolako sintomak dituen. Nire aukera: pikorra.

b) Divieso edo forúnculo. Azaleko inflamazioa da, ile-folikuluaren eta inguruko azalazpiko ehuna infektatzean gertatzen dena. Estafilokokoa izeneko bakterioak eragiten du gehienetan. Pikor hauek zornea dute, materia. Nire aukera: erlakizten edo zaldarra.

c) Espinilla. Aknearen efloreszenzia primarioa. Hiperkeratosiaren ondorioz bilgor-guruineko folikulua ixten denean gertatzen da. Tapoi bat eratzen da, eta folikuluaren kanala erabat betetzen. Melanina, airearen eraginez, oxidatu eta belztu egiten da, eta puntu beltz gisara ikusten dugu azalean. Euskaraz nola? Hau da problema.espinillaren irudia

Nire euskaran eta nire ingurukoenean –galdeka ibili naiz han-hemenka–, «grano» esateko «pikorra», edo «granoa» da modu ohikoena, zabalduena. Hiztegiek zer dioten ikusita, ematen du pikorta eta pixika ere esaten direla.

Orotariko Euskal Hiztegiak aukera hauek ematen ditu:

bona. “(V-m-ger), granillos de la cara, que producen vivo dolor al querer hacerles supurar” A.

pikor.  Grano, erupción, absceso.

erlakizten, erlakaizten. “Divieso mayor” Lar. “Cirro, divieso sin ojo” A. “Divieso”

zaldar. Divieso. “Clou ou furoncle” O-SP 222. “Divieso mayor”

ZALDAR-BELAR (-bedar V; saldarbedar V-m). Ref.: A (zaldar-bedar); Arzdi Plant1 279. “Hierba para curar diviesos”

zuldar 1. “Divieso […] si es menor, susterra, (V) zulderra” Añ. “Cierto grano de la piel” A. “Barro, granillo de la piel” Ib. “Divieso, forúnculo.

Zehazgabetasuna da aurkitu dudan problema, gehienbat erdaratik euskarara ari garenean, zeren, grano, divieso, forúnculo edo espinilla begiratuta, hauxe aurkitzen dugu:

Adorez 5000

espinilla: f. 1 grano purulento: zaldar, bona
divieso: m. zaldar, erlakizten, bixika, basasto
forúnculo: m. (Med.) zaldar, erlakizten
grano: 4 m. (Med.) grano de la piel: zaldar, pinporta, pikor, bixika, pirikorna, borna.

Elhuyar hiztegia

forúnculo: erlakizten
divieso: ezlakizten
espinilla: zaldar. Me ha salido una espinilla en la cara: zaldarra atera zait aurpegian.

Zehazki

forúnculo m med erlakizten, furunkulo.
divieso m erlakizten
grano
_ 4 (en la piel) pikorta, pinporta, bixika: me ha salido un grano en la nariz, pikorta (bat) atera zait sudurrean.
_ 5 (con pus) zuldar.
espinilla 2 f (grano) zaldar.

Euskalterm

Nik gaizki begiratu ez badut, ez du ordainik ematen sarrera hauetarako: divieso, comedón, forúnculo, grano, espinilla.

Beraz, problema bat dugu «espinilla» esateko: zenbait hiztegitan «zaldar» eta «espinilla» elkarren ordain direla esaten zaigu, baina, oker ez banaiz, premia terminologiko bat nola edo hala bete beharrak bultzatuta. Zaldarra ez da espinilla edo puntu beltza, bikor gaiztotu eta materiaduna baizik. Hiztegiren batean horrela agertu izanak ez du justifikatzen erabilera hori, eta beste bide batzuk bilatu beharko genituzke.

Nik eta nire inguruko askok, esan, «espinilla» esaten dugu, gaztelaniaren maileguaz baliatzen gara, eta hori izan daiteke konponbideetako bat. «Puntu beltzak» ere ez litzateke soluzio txarra izanen. Nire lankide Joxemari Sestorain leitzarrak dioenez, «zoztor» erabiltzen dute. Jakina, testuinguruan erabilita ulertzen da, ez bestela, baina balio liezaguke oinarri gisa terminoa sortzeko («azaleko zoztorrak”?).

Ikusten duzuenez, nik problema bat aurkitu dut, eta plazaratu.

Hiztegigileek dute hitza, jakintza arlo bakoitzeko adituekin batera, jakina.

Baina bitartean, gustura irakurriko nituzke zuen iritzi eta proposamenak, tokian tokiko erabilerak eta euskara estandarrerako iradokizunak.

3 Iruzkin

Fernando Rey atalean

Hamaika itzultzeko jaioak gara (2)

Fernando Rey Escalera

Personas infantiles / Personas de categoría infantil

Lehengoan esan nuen bezala, Iruñerriko udal batean dudan adiskide batek maiz deitzen dit aholkua eskatzeko, edo euskaratzen duenari begiratu bat emateko. Euskara teknikaria da, eta euskara teknikariek maiz egin behar izaten dituzte itzulpen lanak, eta, egia esan, logikoa iruditzen zait zalantzak sortzen zaizkionean deitzea. Trebea da itzulpenean, eta sen ona du, eta ederki daki behar adina urruntzen jatorrizko testutik euskarazko testu egokiak sortzeko, baina ongi dakigu denok itzultzaile bakartiaren sindromea zein gogorra den, eta zer ondorio latzak izan ditzakeen.

Lehengoan, mezu-truke hau izan genuen:

Kaixo, Fernando:

Mezu hau ez diat bidaltzen zuzenketaren bat eskatzeko, perlatxo bat erakusteko baizik. Horrelako perlen zerrenda bat bildu eta liburu bat argitaratuko dudala uste diat.

Orain berriro, aipatu genian ba, gaztelaniazko aldrebeskeriaren bat? Gogoratzen haiz? Ba… Esaldi pare bat bidali zidatek itzultzeko, eta, hasi naizenean, begira zerk egin didan salto begietara, atzapar eta guzti: «Las personas infantiles no vecinas…». Polita, e? (Emaiok hori itzultzaile automatiko bati eta… Hori masakre linguistikoa!)

Kontua hauxe omen zen: igerilekuetarako tarifak finkatu ditu udalak, eta igerilekuetarako udako abonuaren prezio desberdinak daude, pertsona heldua edo haurra izan, herrikoa izan edo herritik kanpokoa izan.

Irri ederrak egin genituen, eta, jakina, euskaraz, «haurrak» jarri zuen nire lagunak. Baina, iruditu zitzaigun ona zela gaztelaniazkoa ere aldatzea, barregarri geldi ez zedin.

Ander Irizar lankide eta adiskideak txiste polita ere egin zuen horren kontura:

–Oye, tú te casaste, ¿verdad?
–Sí.
–¿Y tienes alguna persona infantil?
–Sí, tengo dos personas infantiles: un niño de 9 y una niña de 7.

Itzulpenaren eskatzaileari gaztelaniazko testuaren desegokitasunaz ohartarazten saiatu zen nire laguna, baina, egia esan, oso emaitza onik gabe. Zeren, handik laster, beste mezu hau bidali zidan:

Kiroldegitik bidali zidatek eta ez diat aguantatu, eta deitu egin zioat. Esan zioat: una persona infantil no es un niño/a (generalmente es un/a imbécil; hori ez zioat esan). «Niños/as» ez omen zian jarri nahi, eta, «personas infantiles» desegokia zela esan eta gero, «personas de categoría infantil» jarri ditek, kiroletako sailkapena erabilita (beste katastrofe bat). «No vecinas del pueblo» beste kategoria bat bezala zeukatek kiroldegian. Euskaraz «herriko bizilagunak ez diren haurrak» jarriko diat, eta esan diezadala horiek ez direla kiroldegiko kategoriak. Bueltan nokierokoren bat adituko dik. Hori, ez gaztelaniaz eta ez euskaraz, ez dela hizkuntza, ezta hitz egiteko modua ere; ez haurrei eta ez helduei (kar, kar).

Eta Anderrek bigarren txistea sortu zuen:

Ez zekiat zer den okerragoa…
Hala ere, itzulpenean «haurrak» jarriko zian, ezta?
Y Jesús les dijo: «Dejad que las personas de categoría infantil se acerquen a mí».

Ez dut hizkera sexista saihesteko proposamenei buruzko eztabaidarik piztu nahi.

Besterik gabe, denok ederki dakigun zerbait nabarmendu nahi dut: problema, maiz, jatorrizko testuan izaten dugu, eta, itzulpena ez ezik, jatorrizkoaren zuzenketa lana ere egitea izaten da gure eginkizunetako bat.

Azkenaldi honetan, adibidez, pertsona hitza bultzatu behar dela diote batzuek. Euskaraz, jakina, gehienetan, ez da beharrezkoa. Erdaraz zer jarri nahi duten eta zergatik beste kontu bat da, nahiz eta niri, askotan, min pixka bat ematen didan begian eta belarrian.

Lehengoan ohartu ginen, esaterako, Nafarroan argitaratu behar genuen lege batean «pertsona jabeak» genuela idatzita. Zergatik? Erdaraz «personas propietarias» zegoelako. Bistan da non dagoen jatorria: «propietarios»etik «propietarios/as»era egin zuten salto lehenbizi. Hurrena, hori saihesteko, «personas propietarias»en alde egin dute. Eta norbaitek (edo guk), azkenean, amua irentsi. Oraingoan, garaiz ohartu, eta zuzentzeko modua izan dugu.

9 Iruzkin

Fernando Rey atalean

Hamaika itzultzeko jaioak gara (1)

Fernando Rey Escalera

Pochada solidaria sostenible

Sinetsia nago arrunt osasungarria dela umorea, eta are osasungarriagoa, jakina, nork bere buruari irri pixka bat egitea. Horregatik, itzulpen lanari lotutako miseriez irri pixka bat egiteko mezu sail bati eman nahi diot hasiera.

Umorearen eta ironiaren ondorioz, jakina, gogoetak eta eztabaidak ere pizten ahal dira, baina ez da hori, gaur behinik behin, nire helburu nagusia.

Itzulpen lanari lotutako pasadizo asko kontatzen ahalko genuke denok, eta txiste sail ederra aterako litzateke, baina nik lehengo eguneko bat kontatu nahi dut.

Badut adiskide bat, euskara teknikari dabilena Iruñerrian eta maiz kontsultak egiteko edo itzulpenak zuzentzeko eskatzen didana. Azkenaldi honetan, irri ederrak egin ahal izan ditugu pasadizo batzuk direla-eta.

Lehengoan, mezu-truke hau izan genuen:

Egun on, Fernando.
Uste diat txoro-haizeak eman didala.
Gaur itzulpen lan hau iritsi zaidak: “pochada solidaria sostenible”.
ALA! (y si tienes piiiii te la comes. Porque, con ese nombre, hay que tener valor)

Jakina, zer ote zen galdetu behar izan zuen. Festetan, potxa-jatea egin behar omen zuten, eta, bertan, bidenabar, kausa solidario baterako dirua bildu.

Eta “sostenible”? Oraingoan, kontu bakarra ez omen zen ingurumenarekiko errespetua. Pertsonen arteko errespetua eta ez-dakit-zenbat kontu gehiago ere adierazi nahi omen zuten horrekin. Enfin!

 Nik honela erantzun nion:

Ba, nik, askatasunez jokatuko niken.
Ba, esan nahi dutena esateko paragrafo luzea beharko litzatekeenez, uste dinat hobe dela libre jokatzea. Erdaraz jar ditzatela nahi dituzten astakeriak, eta hik normal jokatu.

Potxa-jate solidarioa (eta kitto)

Eta “sostenible” jan (potxekin batera), orain arte eman diren ordainek ez digutelako pitorik (barka!) balio kasu honetarako (iraunkorra, jasangarria…).

Begira zer-nolako munstroa aterako litzatekeen kasu honetan asmazio horien eta Ibon Sarasolaren edo Euskalterm-en esanei kasu egin beharko bagenie:

Babarrun zuri berrien jate solidario iraunkorra

¡A disfrutar, que son dos días!

Irri batzuk egin genituen: nolako betekada eta tripako mina izan behar zuten denek potxa-jate iraunkorra eginez gero. Edo, nolako jaleak behar ziren potxa-jate jasangarria jasateko.

Irrien ondoren, bi gauza etorri zitzaizkidan burura. Bata, jatorrizko testuari traizio pixka bat egitea, batzuetan, konponbide hobea dela fideltasuna baino, eta, zenbaitetan, itzulpena hurbilketa-lana besterik ez dela. Bestea: Zehazki-n eta Hiztegi Batuan zergatik ez dagoen onartua “potxa” hitza. Nafarroako ekialdeko euskalkietan hala erabili da. Orotariko Euskal Hiztegian jasoa dago. Eta potxak jateko ohitura dugunok hala erabiltzen dugu euskaraz. Non dago problema? Bi dira segur aski: maileguei diegun beldur zentzugabea, eta Euskal Herri horiko platera izatea, zeren, Euskal Herri berdekoa izan balitz, hantxe izanen zen, jatorria gaztelania izan edo beste edozein hizkuntza izan.

3 Iruzkin

Fernando Rey atalean

(De)formazio profesionala

Fernando Rey Escalera

Gutako askok ezin dugu ukatu itzultzaile eta zuzentzaile lana gaixotasun ere bihurtu zaigula, eta nekez itzaltzen dugula, lanaldia bukaturik ere, muineraino sartu zaigun buru-prozesu xelebre hau.

Paseatzera atera, eta, nahi gabe ere, ezinbestean erreparatzen diegu karteletan, errotuluetan eta mila paperetan ikusten ditugun akatsei, edo erdi txiste bilakatzen diren itzulpen kaskarrei, edo, autoan irratia piztuta goazela, kalko okerren zerrendan sartzeko modukoak iruditzen zaizkigun esapide bitxiei. Deformazio profesionala esaten diote. Ongi jarria du izena, formaziotik deformaziorako tartea laburra baita zenbaitetan.

Eta ikasi dugu, ez beti, isilik egoten, eta «isiltasunean sufritzen», gehientsuenetan hobe delako isiltzea eta deus ere ez esatea, lagunik gabe gelditu nahi ez badugu behinik behin, nahiz eta isildu behar horrek, batzuetan, ultzera berritu.

Bestela esanda, hobe dugu erlaxatu, eta ongi bereizi zein den eta zein ez den «zuzenketarako gunea». Lantokitik atera, eta «bizi» egin beharko dugu, eta ulertu, jakina, aditzen eta ikusten duguna euskararen normalizazio faltaren eta faktore askoren ondorioa dela, eta gutako inor ez dela ez salbatzailea ez bekatugabea.

Gauzak gaizki egiten direnean, normala da kritikak egitea eta kexatzea, baita beharrezkoa ere, ahaztu gabe, betiere, denok esan eta idatzi ditugula astakeriak (irakurriko banu nik neronek orain dela hogeita hamar urte idatzitakoa!). Baina hori bezain beharrezkoa da nabarmentzea hobera ere egin dugula gauza batzuetan, eta oso jende ona ere badagoela.

Bada, lehengoan, Arga ibaiaren bazterreko bidean paseoan nenbilela, tunel moduko zerbait pasatu behar nuenean, kartel hau ikusi nuen:

¡PRECAUCIÓN! Paso con visibilidad reducida.

Eta euskaraz:

KONTUZ! Gutxi ikusten da pasabidean.

Eta pentsatu nuen neure artean: «Zer ongi egina! Ez ikusgarritasun, ez murriztu, ez deus». Ahal bezain hurbil eta behar bezain urrun leloaren bigarren partea zein ongi betea.

Oso ongi egina itzulpen lana, behar bezala kontuan hartuta adierazi beharra, hartzailea, ordena, lexikoa…

Beharbada itzultzailea ere ez zen egilea. Burlatako euskara teknikaria?

Batek daki. Zorionak!

Gaizki egindakoari esker, zuzendutakoari esker, asko ikasten dugu. Ongi egindakoari esker ere asko ikasiko dugu, eta, gainera, ez gara hainbeste ozpinduko.

4 Iruzkin

Fernando Rey atalean

Maiz eta maiza

Fernando Rey Escalera

Batzuetan bi ideia etortzen zaizkit kolpean burura, maiz hitza ikusten edo aditzen dudanean. Bata, ia ezkerrik ez zuen pilotari aranztar erraldoi hura, ezkerrez ez jotzeagatik eskuinez jo eta gorputza arraxtadan paretaren kontra jartzen zuena. Bestea, orain dela urte batzuk aditu nuen esaldi pare xelebre hura, itzulpengintzan ari garenoi irribarrea pizten diguna: «Maiz jaten dut artoa / Estoy harto de comer maíz».

Barkaidazue hasiera, ez baitu inongo ikustekorik gero esan behar dudanarekin, baina esateko gogoa izan, eta han gelditu da.

Azken asteotan, Osasungoa Euskalduntzeko Erakundeak Iruñean maiatzean egin behar duen biltzarrerako komunikazio eta txosten zientifiko mordoa irakurri dut, haiekin denekin liburu bat argitaratuko baita urtero egiten diren osasun jardunaldietan egiten den bezala.

Maiz hitza agertu zait behin baino gehiagotan, baina, zenbaitetan, orain arte ez bezala, izenondo gisara. Erabilera bitxia inondik inora, gehientsuenok, nik dakidala, ez baitugu sekula ez esan ez aditu adberbioaren adieran baizik. Baina boligrafo gorria hartu baino lehen –zuzentzaileok erne ibili behar izaten dugu zuzendu behar ez dena ez ezabatzeko–, zerbaitek esan zidan ongi ote zegoen, bai, ikusia nuela bestelako erabilera Orotariko Euskal Hiztegian, eta, badaezpada, hartara jo nuen. Eta hantxe dago bigarren erabilera hori, bai, arrunt urria bada ere:

2. (Lar, H). (Adj.). Frecuente. “Maizena […] il se prend […] comme adj. superl. de maiz” H. “Zure eskea maiza da, maizegi” Ib. Eztala [zortzikua] uste bezin maiza ta ezta ere askotan uste dan bezin antsiñakua. LzM EEs 1912, 106. Ango euri maizak. Or Eus 91. “Iesus” atera zitzaidan oiurik maizena. Or QA 175

Eta orduantxe egin zitzaidan zalantza. Hiztegi Batuak ez du (oraindik?) erabilera hori onartu. Eta hauxe esaten digu:

maiz adlag.: ahal den maizena jaiki zaitez; horretaz ahalik eta maizena oroituz.
maiz aski
maiz asko
maiz askotan g.er.
maizenean ‘maizenik’
maizenik
maizko izlag.: maizko erabilera.

Jakina, azkenaldi honetan maiz izenondoa agertu izanaren arrazoia ez da Orotarikoak ematen digun beste baliabide bat erabiltzea, baizik eta, nire ustez, itzulpen oker bat, hiztegietara «frecuente» hitzaren bila jo eta maiz aurkitzearen ondorioa. Erdaraz, maiz aurkitzen baititugu honelako esaldiak, kasu honetan medikuntzan:

– Es frecuente que estos enfermos presenten también síntomas neurológicos.
– La mononucleosis infeciosa es una enfermedad frecuente entre adolescentes.

– Maiza da gaixo hauek sintoma neurologikoak ere izatea. (?)
– Mononukleosi infekziosoa gaixotasun maiza da adoleszenteen artean. (?)

Nik, orain arte, beste bide batzuk erabili ditut beti gaztelaniaren «frecuente» adjektiboaren ordaina emateko: «Mononukleosia ohiko gaixotasuna da adoleszenteen artean» / «Mononukleosia arrunta izaten da adoleszenteen artean» / «Gaixotasun arrunta da…» / «Aski eritasun zabaldua da…».

Halako ideiak emateko, bada, esaldia aldatu, nire komenentziara bihurritu, baina beti bide hauek erabili ditut: maiz adberbioa, arrunt izenondoa, ohiko izenlaguna, edo bestelako perifrasiak. Berdin, superlatiboa adierazteko: «Maizenik egiten diren akatsak» («los errores más frecuentes»).

Hori guztia buruan nerabilela, Zehazkira jo dut, eta, hara non, maiz izenondoa aipatzen digu Sarasolak, goi markarekin betiere:

frecuente 1 adj maizko; sarri, maiz goi: era cliente frecuente de magos, aztien bezero sarria zen; lluvias frecuentes, maizko euriak, euri maizak.

        2 (usual) ohiko.

Hauxe da, lagunok, nire duda: aski ote den Orotarikoan aipamen bakar horiek agertzea bide hori bultzatzeko; «euri maizak» horrek ez ote digun balio aitzakiatzat gaztelaniaren egitura hori kalkatu eta, automatismoak ematen duen erosotasunez, senak normalean eskaintzen dizkigun beste bide (naturalago?) batzuez baliatu beharrik ez izateko; edo, besterik gabe, hor dagoen aukera bat izanda, bultzatu behar ote dugun hasieran belarriari gogorxko egiten bazaio ere.

Nik ez dut garbi. Zuek?

2 Iruzkin

Fernando Rey atalean

Uzkia eta ohatzea

Fernando Rey Escalera

Azkenaldi honetan, euskararen gaineko gogoeta giza anatomiara eta fisiologiara lerratu zait. Eta itzulpengintzaren gaineko hausnarketarako, niri behinik behin, errazagoa zait metodo deduktiboa induktiboa baino. Zer pentsatua ematen didaten bi hitz ditut gaur gogoeta-gai.

UZKIA

«Uzki» hitza da horietako bat. Aspaldikoa dut duda, baina, Anaïs Nin-en Venusen delta liburua zuzendu behar izan nuenean, berritu egin zitzaidan deserosotasuna.

Terminologiari buruzko teoriaz oso gutxi dakit, baina dakidan apurra da terminoak, besteak beste, zehatza izan behar duela, eta erregistro mailak ere baduela bere garrantzia. Bi aspektu horietan ikusten dut problema gaztelaniaren «ano» eta frantsesaren «anus» hitzaren ordainerako «uzki» erabaki denean.

Beharbada, berandu heldu da gogoeta hau, ederki baitakit eskoletan-eta hitz hori zabaldu eta normalizatu dela digestio aparatuaren bukaerako zulo esfinterduna izendatzeko. Halaxe ematen du Giza Anatomiako Poltsiko Atlasak (Heinz Feneis-en liburua, Elhuyarrek argitaratua); halaxe ageri da UZEIk egindako lanetan eta Euskalterm Terminologia Banku Publikoan (halako kritikek ez dute inola ere zalantzan jartzen edo gutxiesten UZEIko edo Elhuyarreko lagunek egindako aportazioa: aski lan on, zail eta lagungarria egin zuten denontzat, hain baliabide gutxi zegoen garaian gainera).

Maizenik erabiltzen diren hiztegietan, hau esaten zaigu:

Elhuyar

Uzki

1 iz. Anat.

ano, orificio anal

2 iz. Ipar.

culo, trasero

Zehazki

ano m uzki; ipurtzulo adkor, atzeko zulo adkor.

Baina, nik dakidala, eta Orotariko Euskal Hiztegian begiratuta, «uzki» ipurdi hitzaren sinonimo hutsa da, hitz hori erabiltzen duten gehien-gehienentzat behinik behin. Badiat uzkian zilo bat / beti hire zerbutxuko, / zabalik diat nahi dianian / hantik sudurra sartzeko.

Zuloa izendatzeko, jakina, ipurdi/uzki + zulo/zilo elkarketaz baliatzen gara. Horregatik diot nik «ano/anus» hori «ipurtzulo» eta «uzki-zilo» esan beharko genukeela. Badakit gaztelaniadunok «ano» esaten dugunean beste erregistro maila batean ari garela, eta ipurtzulo edo uzki-zilo erabiltzeak ez dirudiela egokiena anatomiaz hitz egiteko. Baina, beste hitz baten premian bagaude hizkera finagoan edo teknikoan edo dena delakoan erabiltzeko, beste zerbait beharko genuke, maileguaz baliatu beharko genuke segur aski. Gure auzo-erdarei begiratuta hauxe ikusten dugu: gaztelaniak, italierak eta galegoak «ano» dute; frantsesak, katalanak, portugesak, ingelesak eta alemanak, «anus».

«Anoa» edo «anusa» proposa liteke. Baten batek esan lezake gure aitak lanerako «companaje» deitzen zion horrekin nahas litekeela «anoa», baina polisemia ez da halako traba ere. «Anusa» ere esan genezake.

Beharbada honek ez du bueltarik, eta izugarri zabaldua dago hitza, baina nik, besterik gabe, problematika honen atzean dagoen tranpa utzi nahi dut agerian: hitz baten premia sentitu, eta, ordain gisa, bazterreko euskalki batekoa hartzea horretarako, baina esanahia aldatuta. Imajinatu, segundo bakar batzuez, zer esanen luketen euskaldun gehienek erabakia alderantzizkoa izan balitz: culo / cul = uzki; ano / anus = ipurdi.

OHATZEA

Antzeko zerbait gertatzen da «litera» edo «lit superposable» hitzarekin. Begira zer dioten hiztegi erabilienek:

Elhuyar

Litera

1s.f.

ohatze

En mi habitación hay dos literas: nire gelan bi ohatze daude.

Zehazki

Litera

1 f elkarren gaineko ohe(ak), elkarren gaineko(ak).

2 (de barco, tren) ohexka, ohatze.

Ez da egokia, nire ustez. Ohatzea, hitza erabiltzen dugun gehienontzat, ez da litera bat. Litera ohe espezifiko bat da, eta, beraz, bi bide baizik ez ditugu horretarako: edo mailegua (literak, lits superposés, bunk beds), edo hitza sortzea. Baina ez da zilegi, nire ustez, norberarentzat bitxia-edo den hitza hartu, esanahia aldatu, eta guk nahi dugun horretarako erabiltzea.

7 Iruzkin

Fernando Rey atalean

Isuri, korritu…

Fernando Rey Escalera

Aitortu dezadan, lehenik eta behin, bestelakoa imajinatzen nuela nik hasieran 31 eskutik. Egunero-egunero itzulpengintzarekin lotutako zertxobait agertuko zela espero nuen nik, baina tanta bat, zer pentsatua eman behar zuen daturen bat, orain hitz bat, orain esaldi baten inguruko zailtasuna, orain pasadizo bat, betiere labur. Eta ikusten dut, oro har, karga handikoak direla artikulu gehienak, gogoeta eta lan mardulak.

Ongi iruditzen zait, eta, blogaren arduradunek esaten duten bezala, artikulu-egileek zer nahi duten, horixe izanen da bloga. Dena dela, nik nahiago buruan nuen horri segitu, eta, praktikan gertatutako txikikeriak aitzakia hartuta, nire aletxoa bota.

Aste hauetan, Garazi Arrula tafallarrak euskaratu eta hemendik laster Txalapartak argitaratuko duen liburu bat zuzentzen ari naiz: Venusen Delta, kontakizun erotikoak, Anaïs Ninena.

Problema bat ikusi dut gaztelaniazko «correrse» kontzeptuaren ordaina ematerakoan.

Eztabaida luzea pitz lezake soluzio egokien faltaren arrazoiak, baina egia da hiztegiei begiratuta kontuak nahasita daudela.

Lehenbizi, harrigarria da Sexologiako hiztegiak aipamenik ere ez egitea.

Beste hiztegi batzuetara joaz, hauek aurkitzen ditugu:

a)      Elhuyar:

19 v.prnl. (vulg.) orgasmora iritsi, orgasmoa izan

b)      Zehazki:

16 vulg (tener orgasmo) etorri, korritu beh, isuri goi; ella volvió a correrse, neska berriro isuri zen; ¡que me corro!, banator, banator!

c)      Labayru:

16 vb. prnl. (vulg.) Tener un orgasmo orgasmoa euki/eduki | izan, orgasmora heldu.

Ramon Etxezarretaren Hiztegi erotikoak ez dakar correrse sarrera, nahiz eta ordain asko eman beste sarrera batzuen bidez (eyacular, orgasmoa):

bapo gelditu, busti, eskapatu, gainezka egin, hustu, isuri, joan / etorri egin, korritu, partidoa bukatu, zurrustatu, hazia bota, joan, asetu, atsegin hartu, grinak asetu

Bi gauza egin zaizkit harrigarri. Bata, erregistro desberdinak ez bereiztea, ez baita erregistro bera «correrse» edo «tener o llegar al orgasmo». Bestea, zehaztasun falta, espezifikotasun falta, ñabardurak inportanteak baitira, ez baita apenas berezitasunik ageri emakumeen eta gizonen korritze kontzeptuak direla-eta.

Erregistro formalerako –iruditzen zait, dena dela, sexu hezkuntza dela-eta lehenago formaltzat hartzen ziren zenbait esapide arruntak direla gaur egun–, «orgasmoa izan», «orgasmora ailegatu, iritsi, heldu» dugu nire ustez bide normalena.

Erregistro arruntagoetarako, correrse aditzaren pare, Hegoaldean behinik behin, korritu iruditzen zait modu zabalduena, eta ongi etorria izan dadila mailegua. Zuetako inork besterik baldin badu, hainbat hobe.

Horien artean gelditzen dira hiztegietan proposatzen diren etorri eta joan. Zehazkik «banator, banator» dio. Niri eta nire lagun batzuei bitxi samarra iruditzen zaigu, baina tira. Aukeran, nahiago joan. Kike Amonarrizi behin aditutako txiste batean oso ongi ematen zuen joan aditzak, eta aise ulertzen zen, testuinguru horretan, jakina (bikote bat larrutan ari da bere gelan, eta umeak, beretik, zera aditu dio amari: «Banoa, banoa». Orduan, umeak oihu egin, eta galdetu dio: «Ama, baina nora zoaz?»). Etorri ilunagoa iruditzen zait.

Heldu, iritsi edo ailegatu, huts-hutsean, motz gelditzen dira testuinguru markatu gabeetan, eta, eufemismoak direnez, hobe dugu, behin horretara ezkero, «orgasmora heldu, iritsi, ailegatu» esan.

Komentatu nahi nuen azkena isuri da. Ni harritu egin nau Sarasolaren proposamenak, are gehiago jarri duen adibidearekin: «Neska berriz isuri zen». Isuri aditzak badu bere lekua noski, eta hortxe ditugu «hazia isuri» eta «hazi-isurtzea» eta behar den guztia, baina klimaxera ailegatze hori adierazteko, niri bederen, ez zait egokia gustatzen. Goi mailarako proposatzen du, gainera.

Horretarako, eta proposamen hoberik ez den bitartean, nahiago dut korritu mailegua.

Nire artikulu honek hutsune bat du gutxienez. Ez dakit frantsesez, eta, galdeka ibili banaiz ere, ez zait informazio askorik ailegatu Iparraldeko erabileraz. Aingeru Epaltzak esan dit jouir esaten ote den. Segur aski erregistro maila arruntagoan egonen da beste hitzik ere. Aingeruren bitartez, Itxaro Bordaren aportazioa ailegatu zait. Eta honela zioen:

Hemen ere orgasmoa erraten diaguk, baina gehienetan euskaraz gozatu, atseginez lehertu, erre, gogortu, malgortu, sugartu eta irudimenak hazi ditzakeen hitzak oro baliagarriak direla erraiok hire lagun itzultzaileari.

Esperientzia horiek adierazteko, hamaika modu erabiltzen ahalko genuke, eta hitzekin trebe direnek nahi adina modu eskainiko dizkigute, metaforak barne. Baina hizketa lauan, behar-beharrezkoak ditugu termino horiek.

Eskertuko nituzke zuen aportazioak, edo iritzia behintzat.

Gutako inorentzat ez dira arrotzak esperientzia horiek. Baina, esan, zer esaten dugu?

19 Iruzkin

Fernando Rey atalean