Artxiboa gaika: Esti Lizaso

Zer dago gaizki zurekin?

Esti Lizaso

Juan Luis Zabalak lehengoan idatzi zuenari jarraipena eman nahi nioke gaurkoan. Oro har, nire pentsamendua lau esalditan laburbildu zuela esan liteke. Baina mezua bera bezain aberasgarriak izan ziren jasotako iruzkinak; eta eztabaidak, bere osotasunean, zentzu berri bat hartu zuen. Zuen baimenarekin, jarrera eta proposamenen aniztasun horretan sakondu nahiko nuke, beraz.

Bertan zioenez, «hozkirri» moduko bat sentitzen zuen gaztelaniatik hitzez hitz hartutako esaldiak euskarara ekarrita entzuten zituenean; eta, «goxotasun» moduko bat, berriz, esamoldeak euskara jatorrean ematen zirenean.

Lehen iruzkinak, ordea, «hiperzuzenketa eta purismo nahi lekuz kanpokoa» iritzi zion jarrera horri. Eta erreakzioak duela urte batzuk izandako eztabaida bat ekarri zidan gogora.

Orduko hartan, elkarrizketa baten itzulpena ari ginen komentatzen, eta «zer dago gaizki ardoarekin?» esaldiak belarriko mina ematen zidala aipatu nuen; jatorrizkoa alboan izan ez arren, ingelesetik hartua zela argi ikus nezakeelako («what’s wrong with the wine?» hitzez hitz irakur zitekeen haren atzean), eta inor euskaraz horrela hitz egiten entzutea irentsi ezina egiten zitzaidalako.

Aurkako jarrerak izan ziren hor ere, testuak itzulpenak zirela nabaritzea bekatua ez zela, eta batzuetan egokia ere izan zitekeela argudiatuz.

Horregatik, horrelako esaldiak nola itzuli edo zuzendu erabakitzerakoan, gutxienez hiru puntu nagusi hauek hartuko nituzke kontuan:

Ahozkotasuna: emandako esaldiak ahozkoak dira, eta ahozko eta idatzizko solasak desberdinak izan ohi dira askotan; beraz, esaldiak ahozkotasun hori islatu beharko luke elkarrizketak ematerakoan.

Gertutasuna: sorburu eta xede hizkuntzak zenbat eta gertuagokoak izan, orduan eta errazagoa izango da batean bestearen eragina nabaritzea; eta alderantziz, bi hizkuntzek harreman esturik ez badute, sintaxia, esamoldeak, etab. nekez erabili ahal izango ditugu itzulpenean hitzez hitz.

Testuingurua: hizlariaren izaera eta ezaugarriak, eta elkarrizketaren kokapena.

Horrela, euskaraz «what’s wrong with the wine?» adierazteko, «zer dago gaizki ardoarekin?» esan ordez «zer du, ba, ardoak?» moduko galderaren bat entzutea sinesgarriagoa litzateke. Norbaiti petral aurpegia ikusten diogunean «zer duzu?» galdetzen diogun moduan, eta ez «zer dago gaizki zurekin?».

Era berean, «zer du, ba, ardoak?» hori sorburutzat hartu eta gaztelaniara ekarriko bagenu, ez litzaiguke arrotza egingo «¿qué tiene el vino, pues?» literalki itzulita ikustea, baldin eta hizlaria euskalduna bada edo euskararekin harremanik izan badu, edo elkarrizketa Euskal Herrian kokatuta badago; kasu horietan bi hizkuntzak elkarrekin bizi baitira eta zilegi bailitzateke hizlariari euskararen eragina nabaritzea.

Baina hizlaria Guadalajarakoa bada eta euskara inoiz gutxi entzun badu, «pues» horrek ez luke tokirik izango bere ahoan, eta «¿qué le pasa al vino?» edo «¿qué tiene el vino de malo?» edo horrelakoren bat esango luke, ziur asko.

Gaztelania utzi gabe, sorburutzat ingelesa hartuko bagenu, aldiz, sintaxi aldetik literalagoa den «¿qué pasa con el vino?» erabil litekeela pentsa genezake; baina, esamoldea gaztelaniaz egon badagoen arren, itzulpenean ñabardura berri bat gehitzen ariko ginateke. Izan ere, ardoa ona ala txarra den eztabaidatu nahi duen norbaitek beharrean, normalagoa litzateke hitz horiek ardoa eskatu eta ekartzen ez diotelako ezinegonik dagoen norbaitek erabiltzea.

Emandako esaldiak adibide soilak dira, hutsetik asmatuak, eta testuinguruaren arabera beste aukera zuzen asko egongo dira, noski. Baina horrelako tira-birek pentsamendu bera ekartzen didate beti gogora: edozein hizkuntzatara egindako itzulpenak irakurtzerakoan, narrazioaren estiloa zoragarria denean ere, elkarrizketetara iristean halako kutsu plastiko, artifizial bat hartzen diedala askotan pertsonaien hitzei. Eta pena hartzen dut elkarrizketak behar bezainbeste zaintzen ez direla ikusita, azken finean, irakurleak gure hitzei esker buruan eraiki duen pertsonaiari ahotsa ematen ari baikara, eta hori bada nolabaiteko ardura.

Horregatik, nik ere, Juan Luisek bezala, «goxotasun» moduko bat edo, hobeto esanda, esker ona, eta handia, sentitzen dut itzultzaileak pertsonaien izaerak bereganatu eta kontakizunak dioena bere buruan xede hizkuntzan antzezteko tartea hartzen duenean. Horrelakoetan ahaleginik gabe irensten baitut itzulpena.

2 Iruzkin

Esti Lizaso atalean

Itzulpen automatizatuak eta itzultzaile automatizatuak

Zalantza artean hazi eta bizi den @javmallo kamaradari eskainia

Esti Lizaso

Irakurketak subjektiboak izaten direla-eta, lehengo astean Eusko Jaurlaritzak aurkeztu zuen itzultzaile automatikoaren orriko oharra eta aurkezpenaren albistea irakurri nituenean, ia barkamen eske ari zitzaizkigula iruditu zitzaidan, «ez diogu inori lanik kendu nahi» esan nahiko baligute bezala.

Egia da itzultzaileek alergia moduko bat izan ohi dietela itzultzaile automatikoei. Badakite estatistika hutsean oinarritzen direla, baina larritasunez ikusten dute emaitza gero eta hobeak lortzen ari direla. Itzulpen automatiko zuzenak ikustera iritsiko garen eguna urrun dagoela esanez kontsolatu ohi dira, itzulpenak egokiak izateko ezinbestekoa baita ulertzen, pentsatzen eta arrazoitzen dakien norbaiten esku-hartzea.

Baina automatizazioak baditu bere abantailak: lana bizkortzen du, errazagoa eta errentagarriagoa egiten du eta, batez ere, pentsatzeko lana kentzen digu.

Horrela, itzultzaileen artean ere bada automata bilakatzeko joera hori. Itzulpen espezializatuetan gertatzen da normalean eta, tamalez, gabeziaren bat estaltzeko babes gisa erabiltzen da askotan, gainera. Itzulpena espezializatua izan arren itzultzailea ez da beti espezializatua izaten, edo, espezializatua izan arren, ez da aurrean duen gaian aditua izaten. Horrelakoetan, itsu-itsuan men egiten zaio hiztegiak, memoriak edo glosarioak dioenari, ezjakintasuna estaltzeko nahikoa izango delako esperantzan.

Baina erreferentzia-materialik zainduena ere askotan ez da nahikoa izaten taktika horrekin onik irteteko. Automaten mundu idealean 1:1 baliokidetasun-erlazioak beharko genituzke sorburu- eta xede-hiztegien artean. Baina errealitatea oso bestelakoa da eta hor hasten dira koxkak.

Har ditzagun adibide gisa informatika alorrean ingeleseko «update», «upgrade» eta «refresh» hitzei ematen zaizkien erabilerak.

Update: bi esanahi nagusi ditu ingelesez: 1) informazio berriena gehitu dokumentu, web-orri eta bestetan; edo 2) zerbait modernoago egin edo (hobekuntzak gehitzeko) berritu. Euskalterm eta glosario gehienak begiratuz gero, termino horri euskaraz «eguneratu» esaten diogu eta gaztelaniaz «actualizar».

Refresh: ingelesez honela definitzen da: update the display (pantaila eguneratu). Lineako edukiekin erabiltzen da gehienbat, aldakorrak direlako. Euskalterm eta glosario gehienak begiratuz gero, termino horri euskaraz «freskatu» esaten diogu eta gaztelaniaz «actualizar».

Upgrade: hau ere bi zentzutan erabiltzen da ingelesez 1) softwarearen, aplikazioaren, sistema eragilearen edo dena delakoaren bertsioa berritu edo 2) zerbitzua mailaz igo; adibidez, doako bertsiotik ordainpekora aldatu edo erabilera pertsonalerako bertsiotik profesionalentzako bertsiora pasatu. Euskalterm eta glosario gehienak begiratuz gero, termino horri euskaraz «bertsio-berritu» esaten diogu eta gaztelaniaz «actualizar».

Hitz horien ordainak sortzerakoan bi joera desberdin ikus daitezke: gaztelaniaz hitz berbera erabili dute bost definizioetarako, eta testuinguruak zehazten du hitzak kasu bakoitzean duen esanahia. Euskaraz, aldiz, ingelesak imitatzen saiatu gara, baita literalki ere, eta bost kontzeptutarako hiru hitz jaso dira, momentuz.

Irizpide denak dira zilegi, denek dituzte alde onak eta txarrak, eta ez da erabakien zergatian edo egokitasunean sakontzea gure ohiko egitekoa. Baina, makinetatik ezerk bereiziko bagaitu, pauso bat atzera eman eta testua perspektiban begiratuta gure hautuak azken emaitzan izango dituen ondorioak aldez aurretik ikusteko gaitasuna da hori.

Adibidearekin jarraituz, gure iturburutzat Euskalterm erabiltzen badugu, makinek ez bezala, argi ikusi ahal izango dugu datu-baseak «upgrade»rako eskaintzen digun ordain bakarra lehen definizioari erreferentzia egiten diona dela eta, beraz, han aurkitutako proposamenak ez digula gure testurako balioko baldin eta esku artean dugun lanean programa baten «Pro» bertsioa erosteaz ari bagara.

Ikerketa eta dokumentazioa sormen-lana bezain garrantzitsuak dira itzulpen-prozesuan; askotan, idazten baino denbora gehiago eman behar izaten da informazio bila. Eta lan hori guk bakarrik egin dezakegu, ez itzultzaile automatikoek. Horregatik, pena pittin bat ematen du zuzenketen iruzkinetan itzultzaileek «memorian aurkitu dut», «glosarioan hala dago» eta antzekoak argudiatzea, izan ere, makinen modura men egin, bide erosoenetik jo, eta euren kabuz pentsatu eta arrazoitzeko aukera galdu dutela geratzen baita agerian.

Batzuetan zuzena izango da memoria edo glosarioak dioena, eta zuzenean hartu ahal izango dugu; beste batzuetan, gustatu ala ez, bezeroak eskatutako hitza erabili beharko dugu; baina, beste askotan, erreferentzia-materialean aurkitu dugun hitz horrek gure kasu zehatzerako ez digula balio ikusiko dugu. Askotan suertatuko zaigu definizioa edo erabilera-kasua ez dagokigula; edo Euskaltermek «esteka» dioen arren, herri-mailako negozio baterako ari bagara «lotura»k hobeto funtzionatuko digula, bezeroei ulergarriagoa egingo zaielako; edo aire girotuen enpresa baten web-orria itzultzen ari bagara web-orriko informazioa berritzeko «freskatu» esaten badugu txiste txar bat egiten ariko garela; edo esaldi jakin batean «bertsio-berritu» beharrean «eguneratu» erabilita aliterazioren bat saihets dezakegula…

Hortaz, ez gaitezen gu ere automatizatu eta jar dezagun den-dena zalantzan: esanahiak, erabilerak, memoriak, glosarioak… Makinek desobeditzen ikasi arte, itzultzaileak izango baikara horrelako erabakiak har ditzakegun bakarrak, eta, ezin uka, subertsioa beti da kitzikagarria.

2 Iruzkin

Esti Lizaso atalean

Lokalizatzaileak eta community managerrak

Esti Lizaso

Hitzak, hizkuntzak bezala, izaki bizidunak direla esaten da: jaio, hazi, elikatu, estimuluen aurrean erreakzionatu, ugaldu eta hil egiten dira (bizitzaren definizio hori ikasi genuen ikastolan). Baina, azken urteotan, Internetek eta sare sozialek izugarrizko bultzada eman diote bizitza horien bilakaerari. Hitzak barra-barra sortzen dira, eta segituan zabaltzen dira hizkuntza arrotzetara.

Lehengo astean bertan pil-pilean izan genuen adibide garbi bat: selfie. Autoerretratuaren (edo autorretratuaren, darabilzuen hiztegiaren arabera) lehengusu moderno hau iaz jaio zen, baina mundu osoan zabaldu da hilabete gutxitan, zer esanik ez Oscar sarien ondoren:

1_irudia_selfie

Grafikoa zertxobait aldatzen da, ordea, mundu globalizatuak beretzat hartzen dituen hitzen jatorria ingelesa ez denean; beste behin, globalizazioan hizkuntza eragile nagusia ingelesa dela erakusteko besterik ez bada ere. Japoniar jatorriko “emoji” hitzarekin egin dut proba. Mezularitza-zerbitzuetan aurpegierez gain askotariko ikonoak gehitu zituztenean, “emotikono” herren geratu zela iruditu zitzaien ingelesei, eta hara zer gertatu zen japoniarrei hitz hau hartu zietenean:

2_irudia_emoji

Grafikoko D puntua emoji, phablet, selfie eta twerk Oxford hiztegian gehitu ziren uneari dagokio.

Aldiz, lehendik baziren hitzei erreparatzen badiegu, ingelesaren nagusitasunaren ordez, edo harekin batera, Interneten eta sare sozialen boterea da ageri-agerian geratzen dena. Joerak ia globalak bilakatu dira. Hona hemen “cupcake”ren grafikoa horren erakusgarri:

3_irudia_cupcake

Lokalizazioa ere azken multzo horretan sartuko litzateke. “Lokalizazio” hitza ez da berria, “kokatu” adiera orokorrarekin erabili izan da, eta zientzia alorrean ere erabilera espezializatu bat baino gehiago ditu. Guri hurbilagoak zaizkigun “globalizazio” eta, horrenbestez, “lokalizazio” kontzeptuak, berriz, 1990eko hamarkadan hasi ziren zabaltzen eta, hasiera batean, ekonomiari lotuta zeuden. Adiera berri haren loraldia ikusteko urte batzuk atzera egin behar denez gero, ez dugu horrelako gorakada ikusgarririk aurkituko haren erabilera-grafikoan, garai hartan sare sozialik ez zelako. Hala ere, jo zuen gailurra, eta itzulpengintza-prozesua izendatzeko “lokalizazio” hitza erabiltzearen egokitasunari buruzko eztabaida ere mundu osora zabaldu zen. Aspaldion, ordea, hitzaren eta prozesuaren adiera berriak ondo errotuta geratu dira, eta haiekiko interesak behera egin du:

4_irudia_localization

Kontuak kontu, hizkuntza hartzaileak abiada itogarri horri eutsi ezinik dabiltzala iruditzen zait batzuetan. Atzean geratu gabe komunikatu behar horretan, ez dutela maileguak hausnartzeko tarterik hartzen, eta gaizki irentsita hasten direla agertzen hizkuntza berrietan.

Lokalizazioaren kasuan ere izan dut kezka hori. Izan ere, lokalizazioa prozesu orokor bat da, produktuak (edozein motatakoak) tokian tokiko hizkuntza, kolore, forma, kultura, ohitura eta abarretara moldatzean datzana. Produktuak inolako testurik badu, itzultzaileak ere “lokalizatzaile” lana egingo du testu hura xede-hizkuntzara ekartzen, baina ez da irudi berriak sortuko dituena edo testuaren kolorea aldatuko duena baino lokalizatzaileago izango.

Inguru euskaldunetan “lokalizazio” hitzak sarrera isil samarra egin du eta, batez ere, nahiko berantiarra. Hala ere, badirudi geroz eta jende gehiagok erabiltzen duela gure artean. Horregatik, berandu gabiltzanez gero, berritasunak itsututa aise antzera erabiltzen hasi aurretik, hausnartzeko tartetxo bat hartu beharko genukeela iruditzen zait.

Euskaraz ikusi dudan gehienetan “lokalizazio” terminoa “software-itzulpenarekin” ordez zitekeen sinonimo ia oso gisa. Egia da itzulpengintzan lokalizazioa aipatzen denean webgune, software eta bideo-jokoei egiten zaiela batez ere erreferentzia. Baina, ez nuke esan gabe utzi nahi Euskal Herritik edo Espainiatik kanpo “lokalizazioan” diharduzuela edo “lokalizatzaileak” zaretela esaten baduzue, inor gutxik ulertuko dizuela itzultzaileak zaretela.

Lokalizazioa aipatzen edo irakurtzen duzuen hurrengoan, beraz, hartu tartetxo bat zertaz ari zareten aztertzeko: itzulpengintzaz ala globalizazio-prozesuaz.

Izan ere, itzultzaileok, beste hizkuntzetatik datozen hitzak erabiltzen lehenetakoak garen heinean, badugu mailegu zuzen, eratorpen eta neologismo horien hautuan nolabaiteko ardura.

Aukera guztiak zilegi direla uste dut, bere helburua betetzen badute. Baina aukera zergatik egin dugun edo hitza nondik datorren jakitea garrantzitsua dela iruditzen zait.

Begira, bestela, community managerrei. Denok dakigu zer diren: erakunde baten komunikabideak eta haietako edukia kudeatzeaz arduratzen diren pertsonak. Bada, gure artean bolo-bolo dabilen termino hau, horren moderno eta amerikarra dirudiena, gure bizilagunen asmakizuna da. Espainolarengatik ez balitz, ez zen ia community managerrik izango:

5_irudia_communitymanager

Adi, beraz, inoiz community manager batentzat lokalizatzaile gisa aritu behar baduzue 😉

3 Iruzkin

Esti Lizaso atalean

Software-itzulpenak eta Gozilla. Size does matter.

Esti Lizaso

Unibertsitatean izan nuen irakasle batek askotan esaten zigun oso garrantzitsua zela bizitzako alor guztietan berak “faktore exotiko” deitzen zion zerako zera hori gehitzea. Ezinbestekoa omen zen atzerrira edo, zehatzagoak izateko, herrialde “bitxietara” (Portugalek ez du Japoniak adina “janzten”) bidaiatzea, eta hango jendea, janaria, hizkuntza, literatura, musika, zinema… ezagutzea; baina, ezagutzea baino gehiago, ezagutzen zenituela erakustea eta zoraaaagarriak zirela esatea omen zen garrantzitsua.

Ozpinkeria gorabehera, arrazoirik ez zitzaion falta: exotismoa beti egon da modan. Eta agian horrexegatik iruditu izan zait euskaldunok beti erakutsi dugula halako harrotasun punttu bat gure hizkuntzaren arroztasunaz hitz egitean. Itzultzaileen arteko elkarrizketetan ere askotan entzuten dira euskarara egindako itzulpenetan esaldiari buelta eman behar izaten diogula, emaitza luzeagoa izaten dela, preposizio eta artikulurik ez duenez hitz gutxiago izaten dituela eta halakoak (batez ere orri, hitz edo karaktere kopuruaren arabera kobratzen dugunok izaten ditugu horrelakoak hizpide).

Kontuak kontu, sorburu-hizkuntzarekiko urruntasun hori, kasurako, euskarak ingelesaren alboan duen “faktore exotiko” hori, xarma guztiz galdu eta buruhauste bilakatzen zaigu maiz softwarea itzultzerakoan.

Software-itzulpenetan lan egiteko erak oso desberdinak izaten dira produktuaren edo jatorrizko bezeroen arabera (lan-fluxuaren ezaugarriak, bezeroaren eskakizunak, baliabideak, prozesuak…). Gaurkoan, ordea, eragozpen askoz ere praktikoago batez aritu nahi dut; hain zuzen ere, softwarea erakutsiko duen pantailak ezartzen digun uztarriaz, hazbete eta pixelen tiraniaz.

Ingeniari informatikoak arduratu ohi dira softwarea itzultzeko prestatzeaz. Hala, haien egitekoetako bat izaten da itzuli beharreko botoi, mezu, ohar edo testu bakoitzean (teknikoki “kate” esaten diogu itzuli beharreko “lerro” bakoitzari) karaktere-mugak ezartzea, idazten duguna pantailan osorik agertuko dela ziurtatzeko.

Argiago ikusteko, adibideetara joko dut. Demagun telefono bat dela eskuartean duguna, eta kontaktuen ataleko menu hau itzuli behar dugula:

esti1

Zorionez (itzultzaileontzat, behinik behin), gaur egun telefonoen pantailak geroz eta handiagoak dira. Hortaz, luzera-arazorik izango ez bagenu, menuak euskarara itzuli ondoren horrelako zerbait esango luke:

esti2

Testua osorik sartzen ez denean, ordea, laburdurak erabiltzeko eskatzen dute batzuek, eta horrelako menuak ikusi izan ditugu:

esti3

Baina, telefonoak adimendunak izan ala ez, bi pezeta baino gehiago balio izaten dituzte, eta ordaindutakoa ordaindu eta gero, ez da gehiegi eskertzen telefonoa bera izatea gure adimenarekin horrela jolasten hasten dena. Horregatik, lokalizazio-gidalerroetan kate bakoitzeko laburdura bakarra erabiltzea eta gure eguneroko mezuetan erabiltzen ditugun laburduretara (“2dali, etab.) ez jotzea eskatzen da. Horrela geratuko litzateke, beraz, menua konpondu eta gero:

esti4

Konponketa horrekin nahikoa ez eta, batzuetan, zailxeago jartzen dizkigute gauzak: mugatzat pantaila edo eremu jakin horrek izan dezakeen gehienezko tamaina hartu beharrean, jatorrizko testuaren karaktere kopurura hurbiltzea eskatzen digute. Arrazoia, horretarako ere, praktikoa izan ohi da: softwarea ingelesez idatzita egoten da jatorrian eta produktuak amaieran izango duen itxura egiaztatuta izan ohi dute itzultzen hasterako. Horregatik, badakite jatorrizko karaktere kopurua erabiliz gero testua osorik sartuko dela pantailan, eta, horrenbestez, diru eta denbora asko aurrezten dute merkaturatu aurretik produktuak hizkuntza bakoitzean zer itxura izango duen egiaztatu beharrik gabe. Ondorioz, itzultzaileek are gehiago moldatu behar izaten dute itzulpena honelako emaitzaren batera iritsi arte:

esti5

Prozesu horren guztiaren berririk izan gabe telefonoa eskuetan hartuz gero, euskarazko bertsioak jatorrizkoaren aldean zerbait galdu dela pentsa daiteke, “SMS” eta “IM” bezalako akronimoak horren ulergarriak ez direla ere bai, edo “idatzi” bakarrik erabiltzeak anbiguotasun handiak sortzen dituela… Eta bai, halaxe da, baina askotan moldaketok inposatuak izaten dira, eta dauzkagun baliabideak ahal bezain ongi erabiltzea beste erremediorik ez dugu izaten.

Erronka horiei aurre egitea da software-itzulpena zirraragarri egiten duen gauzetako bat, estilo-gida, terminologia eta esaldi-egitura hermetiko horien gainetik akrobazia sintaktikoak eginez emaitza onargarri batera iristeko bidea aurkitzea, alegia.

“Gogoeta-tren” honetan gustura etorri bazarete, hurrengo batean bigarren mailan jolastera gonbidatuko zaituztet. Ez kezkatu, hitz bat bakarrik gehituko dugu. Buelta pare bat eman nahi dizkionarentzat, hona hemen pista:

esti6

Iruzkin bat utzi

Esti Lizaso atalean