Artxiboa gaika: Borja Ariztimuño

Hizkuntzaren historiak II – Errefrauak

Borja Ariztimuño Lopez

Azken idazkian hizkuntzaren berreraiketaz aritu nintzen, baina egiazki hitz eta morfemenaz bakarrik. Sintaxiaren eta morfo-sintaxiaren alorrean ere egin daiteke lan hori, baina, gaurkoan, esamoldeez eta are egitura semantiko abstraktuagoez ere hitz egin nahi nuke. Adibide erraz batekin hasteko, Lazarragak gauaz-egunaz idatzi zuen XVI. mendearen amaieran edo XVII.aren hasieran, eta Materre gure lehen idazle euskaldunberriak gauaz eta egunaz 1617an, egun askok (gehienok?) gauez eta egunez esango genukeenaren lekuan. Halaxe izango zen, beraz, euskara komun hipotetiko hartan ere?

Errefrauetan luzaro, hiztunen gainerako jardunetan baino luzaroago, gorde ohi dira hizkuntzaren ezaugarri zaharrak, hitzak nahiz egiturak, eta horregatik proposatuko dizuet orain, Oihenarten atsotitzen eta Bizkaiko 1596ko bildumako errefrauen arteko konparaziotik abiaturik, euskara zaharreneko lekukotasun horiek araka ditzagun, euskara komuneko (hots, hartan mintzo zen euskal erkidegoaren) adierazpideak eta, nolabait, pentsamolde edo ideiak azaleratzeko. Egiari zor, dagoena biltzea eta ale batzuk bistaratzea da nire xede xumea (Patxi Altuna eta Jose Antonio Mujikaren ediziotik atera ditut datuak); jakin-gose denak jo beza ni baino arituago eta paremiologian adituago direnen lanetara, bereziki Koldo Mitxelena & Julio Urquijo (1967) eta Patxi Altuna & Jose Antonio Mujika (2003).

Lehenik eta behin, esan beharra dut Oihenarti bidegabeki egotzi izan zaiola ele-asmatzen zale izatea. Neurtitzetarik kanpo, hots, atsotitzetan, ageri den hitz edo forma aurretiaz ezezagun oro asmakizuntzat hartzea ez da prozedura egokia, ene ustez.

Bestalde, Refranes y Sentencias ezagunarekin gertatu bezala, Oihenarten bilduman erdaretatiko itzulpenak ugariak direla ere esan izan da, nahiz eta, 1596an Iruñean argitaraturiko Bizkaiko bildumari dagokionez, kalko edo itzulpenen kopurua uste izan dena baino txikiagoa dela erakutsi zuen Joseba Lakarrak (1996). Kasu honetan ere, erdaretako atsotitzen antzekoak edota ia hitzez hitzekoak badiren arren, ez dugu pentsatu behar Oihenart bere bilduma puzte aldera puztuz ibili zenik, jendeak ongi asko ezagutuko baitzituen eta bere hizkuntzara egokituko, inguruan erabiltzen zirenak. Askotan errefrau berbera aurkitzen dugu gaztelaniaz, frantsesez, alemanez eta abarrez, eta hori ez da gertatu norbaitek liburu batean herriak ahoan ez zerabilen errefrau baten itzulpena paratzeagatik.

Azkenik, bi hizkuntzatako errefrauen arteko antzekotasunak, halabeharrak halabehar, nondik etor daitezkeen erraz igar daiteke: hiztunen arteko hartu-emanek eragiten dituzte, dela kalko edo itzulpen bidez (elebiduntasuna, muga-herrietan, egun baino hedatuago eta sakonagoa izaten zen), dela antzekotasun kulturalen ondorioz (bizimodu, ezagutza eta ohitura motak partekatzearen ondorioz, azken batean; hori harremanik gabe ere gerta zitekeen, noski); pentsa liteke dialektoen artean ere gauza bera gerta zitekeela, eta, horrez gain, Bizkaitar batek gaztelaniatik eta Zuberotar batek frantsesetik edo gaskoieratik har zitzaketen errefrauak ere elkarren antza izan zezaketela, jatorrizko hizkuntzetakoek bezalaxe.

Honenbestez, hiru multzo lausotan banatuko ditut errefrau baliokideak: berdin-berdinak dira batzuk, antzekoxeak bestetzuk, eta badira mamiz edo esanahiz berdintsu baina itxuraz ezberdinak ere. Atzekoz aurrera egingo dut.[1]

  1. Mamiz berdintsu:

Ahalgegabeak bitu epher erreak. Zer ahalgorrak? Ogi-mokorrak. (Oih. 9)
Lotsaga nindin, ogiz ase nindin. (RS 263)
Lotsabageac erria bere. (RS 66)
Lotsa bageak, mundua bere. (Gar. 66)

Amak irin balu, opil balaidi. (Oih. 20)
Balizko oleak burdiaric ez. (RS 15)
Balizco oleak, burniarik egin eztaroa. (Gar. A 36)

Amaizuna, erradan “no”; ez, “nahi duna?”. (Oih. 23)
Ama onak ez dio “nazu?”. (RS 113)
Naiago dot to bat, ze amabi emon deiat. (RS 40)
Amaizuna, eztizkoa ere, ezta huna. (Oih. 24)
Errana [‘erraina’] ezta gozoa, bada bere eztizkoa. (RS 460)

  1. Antzeko:

Aharra ziten alxoñak, ager ziten gazna ohoñak. (Oih. 10)
Aharra ziten artzainak, ager ziten gaznak. (Zalg. 99)
Arzaiak aserra zitezen, gastak agiri zitezen. (Gar. 11)
Arzaiok arri zitea(n), gaztaeok agir zitea(n). (RS 386)
Unaiok arri zitean, gastaeok agir zitean. (RS 52)
Unaiak aserra zitean, gaztak ager zitean (Is. 81)

Aharrausi usua, gose- edo lo-mezua. (Oih. 11)
Arrausi luzea, loa edo gosea. (RS 276; cf. Bostezo luengo, hambre o sueño)

Alaba ezkont ezak nahi denean; semea, ordu denean. (Oih. 16)
Ezkon ezak semea nai doanean ta alabea al dagianean. (RS 382)

Anhitz jana eta anhiz edana da hontara nakarrana. (Oih. 26)
Lar janak eta edanak gitxitara nenkarre(n). (RS 438)

Arakina, erhak behia eta indak kornado baten biria. (Oih. 30)
Idiak eta beiak il eza(z)uz ta loben baten biriak inda(z)uz. (RS 429)

Atorrak hunkiten, bana aragia etxekiten. (Oih. 53)
Athorra hurran, bana larrüa hurranago. (Zalg. 61)
Atorren baxen urrago narrua. (RS 281)

Kanpoan urzo, etxean bele. (Oih. 107)
Atean uso etxean otso (…) (RS 133)

Erroiak beleari burubelz. (Oih. 151)
Erroiak mikeari uzpelza. (RS 464)
Cf. Zozoak beleari ipurbeltz.

Erroia haz ezak, begiak dedetzak. (Oih. 152)
Az ezak erroia, diratan begia (…) (RS 136)

Geroa, alferraren leloa. (Oih. 189)
1. multzoan sartzekoa litzateke hau, baina, Oihenartena kenduta, besteek elkarren antz handiagoa dute:
Gero dionak bego dio. (Is. 43)
Geroak, bego: (…) (Zalg. 47)
Cf. halaber Axularren Geroko «(…) gero dioenak bego dioela (…)».

Hire gaitza eztuk net gaitza, hire auzoaren beharrira ezpadaitsa. (Oih. 239)
Ire auzoak eztekian gatxa ona da. (RS 431)

Jaiki zedin nagia suaren pitzera, ezar zezan etxea erratzera. (Oih. 257)
Jaki zidin nagia, erra zizan uria. (Gar. A 2)
Jaigi zidi(n) nagia, erra zizan uria. (RS 294)

Seroretara zautan gogoa, ezteietara aizeak naroa. (Oih. 530)
Perrau [‘ermitau’] neuen gogoa, axeak bestera naroa. (RS 419)

Gure horak buztanaz daki balaku egiten, eta ahoaz ausikiten. (Oih. 616)
Leusindu buztanaz ta esugi ahoaz. (RS 372)

  1. Berdin(-berdin):

Ardia ahunzari ile eske. (Oih. 31 = Zalg. 13)
Ardia aunzari ule eske. (RS 498)

Eneko, atxeka hi hartzari, nik demadan ihesari. (Oih. 139)
Autso, Txordon, artz orri, ta nik iñes daida(n). (RS 422)
Autso, Perutxo, urdeorri, eta neuk ies dagidan. (Gar. A 26)

Gibel egiok ekaitzari. (Oih. 192)
Kibel egiok ekatxari. (RS 466)
Cf. halaber Kibel ekatxari, bular aldi onari. (RS 239)

Hotzak maiatza hil zezan, eta ni ase nenzan. (Oih. 253)
Otzak il egia(n) maiatza, ta ni ase nenza(n). (RS 535)

Idiak erasi beharrean, gurdiak. (Oih. 273)
Idiak erausi bearrean, gurdiak iño. (Is. 49)
Idiak oñon bidean, gurdiak. (RS 305)

Bere zorigaitzean inhurriari hegalak sortu zitzaizkan. (Oih. 278)
Bere gatxean inurriari egoak jaio jakaza(n). (RS 526)

Itsua da baheti eztakusana. (Oih. 288)
Itsua da baeti ez dakusena. (RS 426)

Odolak su gabe diraki. (Oih. 342)
Odolak su baga diraki. (RS 146)

Ogi gogorrari, hagin zorrotza. (Oih. 348)
Ogi gogorrari, agin zorrotza. (RS 539)

Otorde dabila maiatza su eske. (Oih. 381)
Otorde dabil maiatza su eske. (RS 534)

Otsoa senar duenak, oihanera beha. (Oih. 386)
Otsoa senar dagianak, beti oianera begira. (RS 338)

Zura berago, harra barnago. (Oih. 442)
Zura beraago, arra barrenago. (Is. 22)
Lurra bigunago, haarra barrenago. (RS 400)

Zurginaren etxea zotzez, zotzez ere motzez. (Oih. 444)
Arotzaren etsea zotzes, zotzez bere gaitxes. (RS 417)

Xazko epaslea, aurtengoen urkazalea. (Oih. 478)
Xazko ohoina, aurthengoen urkhazale. (Zalg. 41)
Igazko lapurrok, aurtengoen urkatzalla. (RS 80)
Cf. halaber Peru Abarcako «Igazko txakurra [lapurra?], aurtenguaren urkatzalle».

Ezta zaharra duena zaldarra. (Oih. 596)
Ezta zarra dauena zaldarra. (RS 503)

Oihal ona kutxan dagoela sal daite. (Oih. 658)
Oial ona hutxan saldu doa. (RS 541)

Bere burua ezagutea, da jakitea. (Oih. 684)
Bere burua ezautea, da jakitea. (RS 554)

Eskerrak iztadan, zeren neure haziendari on daritzadan. (Oih. 690)
Eskerrak inda(z)uz, ze on derexta(n) ene gauzari. (RS 556)

Neure behiti ezne, guri eta gazna athera nezan, eta neure xahala gal nezan. (Oih. 701)
Ezne, guri eta gazna neure behitik athera nezan, eta neure xahala gal nezan. (Oih. esk. 366)
Eznea, guria ta odola errorean atera neban, ta ezer irabazi ez nezan, ta ene beitxua gal nezan. (RS 513)

Hiru multzoetan aurkitzen ahal ditugu paralelo interesgarri eta harrigarriak. Badakigu Oihenartek Refranes y Sentencias bilduma ondo ezagutu zuela; izan ere, bere bilduman eta eskuizkribuan berrogei bat inguru eman zituen bizkaieraz, aldaketarik gabe (zubererazko gehienak ez bezala, “lapurtartu” baitzituen). Horrek pentsarazten dit ezen hemen idorotako antzekotasunak ez direla kopiatzearen ondorio, zeren Oihenart ez zen herabe ageriki hala egitera.

Hortaz, amarauneko txoko txiki goxo honetatik, dei egiten dut inork nahi izan lezan ildo honetatik jarraitu, eta Euskara Batu Zaharrerantz egin, hitz solte eta morfema zatikatuez haratago.

[1]    Laburdurak: Oih. ‘Oihenart; RS ‘Refranes y Sentencias’; Gar. ‘Garibai’; Zalg. ‘Zalgize’; Is. ‘Isasti’.

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Hizkuntzaren historiak I

Borja Ariztimuño Lopez

Hizkuntzak belaunaldiz belaunaldi garatu eta aldatu diren egiturak dira, urteen joanean pieza zaharrak erauzi eta berriak erantsi zaizkienak. Gizakien arteko lan kolektiborik miresgarriena inondik ere.

Oraindik ez dakigu, eta litekeena da sekula ez jakitea, non-noiz sortu z(ir)en hizkuntza(k); bistan da, singularra ala plurala behar duen ere ez jakinki! Hala ere, merezi du ur(te)-lasterraren kontra murgiltzea.

Hizkuntzak, errealitate akustiko eta mentalak izanik, soilik izkributan jarritakoan sartu ahal izan dira historian, historia zentzu hertsian, dokumentaturikoan alegia. Horrek ez du esan nahi, jakina, lehendabiziko idatzien aurretik gure arbasoek zer-nolako hizkuntza zerabilten ezin jakin dezakegunik, historiaurrera hurbildu ezin gaitezkeenik (baina nor edo nor tematurik egonagatik ere, genetikak eta haitzuloetako pinturek ez dute ezer esatekorik kontu honetan).

Adibide ezagun bat ipintzearren: mendebaldean dau eta dot, erdialdean du (testu zaharretan deu) eta det (antzina, deut), eta ekialdean du eta dut esan izan badira historikoki, eta ninduzun bezalako adizki orokorretako -du- kontuan harturik, *dadu eta *dadut bezala berreraiki genitzake, arazo handiegirik gabe, *edun aditzaren adizkiak (Gasteizko hizkeran eun zena). Berdin nas (lehen nax), naiz eta niz hirukotearekin (eta naizateke bezalako formen laguntzaz): *naiza ateratzen zaigu.

Izartxoek sorrarazten duten misteriozko lausoaren pean, ordea, egiazko forma baten isla dagoela ez genuke ahantzi behar. Inoiz segurtasun osoz, inoiz zalantzati, betiere ahalik eta fidelen izateko asmoaz, baiezta dezakegu antzinako euskaldunek, VIII. mendearen inguruan hor nonbait (Donemiliagako glosetako dugu hura baino lehenago, gutxienez), euskaldun guztiek, *dadu (edo are dau), *dadut (edo are *daut) eta *naiza (edo are naiz) esaten zutela, beste hainbat gauzaren artean.

Besterik da zergatik eta nola gauzatu zen batasun hori, hots, euskalkietako aldaera ezberdinak eman dituen jatorrizko formaren hedadura geografikoa eta aldaerak berak elkarrengandik asko ez bereizi izana. Batzuek,[1] euskara lurraldez mugatuago zelako usteari jarraiki, hedakuntza berantiar bati egotzi izan diote batasun ez hain aspaldiko hori. Bestetzuek, hiztunen egituratze sendo bat dakusate, garai hartako bateratzearen oinarri.

Edonola ere, gai zirraragarria da hizkuntzaren historiaurrea, egungo euskara ere are hobeto ulertzen laguntzen diguna, eta historia-liburuek nahiz liburu historikoek dioskutena baino harago irakats diezagukeena.

[1] Ildo beretik doake atzo lehenengoz erakutsi zuten dokumental hau.

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Higuina akuilu (Plainitzen naiz…)

Borja Ariztimuño López

Euskara zaila da.

Euskara ez da beste hizkuntzak bezain malgua.

Euskarak ez du beste hizkuntzek adina baliabide linguistiko.

Euskaraz ezin da beste hizkuntzetan bezain ongi jardun zientzia eta filosofiaren alorrean.

Halakoak oraindik ere, XXI. mendean…

Hizkuntza bat ez da galtzen baldin eta hura mintzatua den erkidego politikoko kide guztiek badakite, gutxienez nahi dutenek erabili ahal izateko neurrian; hizkuntza bat galtzera kondenatuta dago mendez mende bortxaz urrituriko komunitatetxo linguistikoak soilik egiten badu.

Umiltasuna beharra dugu, ordea, euskara salbatuko bada: guztia ez dakigula ezagutu eta beti ikasnahi izateko, erdaren prestigio merkeari uko egiteko, behingoagatik eta benetan gu gerok izan nahi dugun ala ez erabakitzeko, laguntza behar dugula aitortzeko.

Hizkuntza estetika da, baina estetika asko dago, eta hegemonikoari beste alor batzuetan itzuri egitea bezain inportantea da hizkuntzarenean ere men ez egitea. Hala ere, jorra ditzagun aukera guztiak, pentsamendu guztiak, nori bere arrazoi eta motibazioak eskainiz, azkenik euskaraz egitea hautu kontzientea izan ez dadin, euskara tresna eta ez xede izan dadin.

Apaltasuna, esan dut, oroz gainetik, eta haren pareko irmotasuna.

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Akatsak Zuritzen III: «bigueleari ichita»tik «ari aimbeste nai diyotanic»era

Borja Ariztimuño López

Hiru dira, euskaraz, aditz jokoa moldarazten duten argumentuak: terminologia tradizionalari jarraiki subjektua, objektu zuzena eta zehar objektua deriztegunak, alegia. Lehendabizikoa, gainera, bi motatakoa izan daiteke, aditza iragankorra ala iragangaitza den. Horrek guztiorrek berezi egiten du euskara inguruko hizkuntzen artean, non subjektua bakarrik islatu ohi den aditz jokatuaren barnean.

Izen-morfologian ere hiruko banaketa dugu, absolutibo, ergatibo eta datibo kasu-markekin. Ergatibo saindua da aldi berean gurtuena eta gorrotatuena, absolutibo soil ezdeusaren ondoan aldarrikatzen eta madarikatzen dena. Eta datiboaz, zer? Ez al dago esatekorik ezer? Bai, alafede! Datibo gaixoak indiferentzia jasan behar izan du,[1] edo bestela gramatika preskriptiboen abisu eta galarazpenak.

Euskararen historiari begiratuta, ordea, datiboa gehiago erabiltzen zen garai bat irudika dezakegu. Lazarragaren eskuizkribuan, esate baterako, izenburuan ipini dudan bigueleari ichita (‘biola(ri) utzita’) bezalako esaldiak irakur ditzakegu, egun utzi-k Nork-Nor moldea besterik hartzen ez duen arren (formula ihartu batzuetan izan ezik: utziozu bakean edo erretzeari utzi diot, esaterako). Artzain-nobela hori egun idatziko balu, editoreak zuzendu egingo lioke esaldia. Horrez gain, garaiko eta are beranduagoko beste autoreekin bat, nahi izan-en konfigurazio berezi bat ere bazerabilen noizbehinka, ia beti subjunktiboan: Nor-Nori, non “nahi izatearen” subjektu esperimentatzailea datiboaz markatua den! Jainkoari nahi dakiola!

Horiek ez dira, baina, aditzek izandako bilakaera bakarrak: bilatu, eskatu, jarraitu edo lagundu, adibidez, Nor(-Nori) motako izatetik Nork(-Nori)-Nor taldera mugitu dira mendeen poderioz. Horrela gertatu dira bilatu naiz bilatu dut, eskatu natzaio eskatu diot eta, gutxi gorabehera Mendebalde/Ekialde banaketa dialektalaz, jarraitu natzaio jarraitu diot/dut eta lagundu natzaio lagundu diot/dut aldaketak.[2]

Bestalde, nahi ukan eta behar ukan bezalako perifrasiek ere aldaketak izan dituzte, bestelakoak badira ere. Ia beti ukan laguntzaileaz erabiltzen ziren nahi eta behar euskara zaharrean, baina, geroago eta sarriago izan laguntzaile iragangaitzarekiko adibideak agertuz joan ziren (joan nahi/behar naiz) eremu dialektalaren eta perifrasiaren arabera indar handiagoz edo txikiagoz.[3]

Ikusten denez, absolutiboa, datiboa eta ergatiboa dantzan ibili dira, lekuak trukatuz, galduz nahiz irabaziz. Ezin bestela izan, hizkuntzak aldatuz baitoaz, hainbat arrazoi eta eragile direla medio, bizirik diren bitartean.

Baina gaur, jasandako galera historikoaren kalte-ordainetan, Datiboaren alde egin nahi nuke, eta hemendik aurrera, ez besterik gabe gaitzetsi atzo ikusi nizun edota maite dizut bezalakoak; zer egin, bestela, Bilintxen bertso eder haiekin! Loriak udan intza bezela

[1] Orain badu merezitako arreta eskaintzen dion liburu bat: Fernández & Ortiz de Urbina (2010).
[2] Ikus Creissels & Mounole (2012).
[3] Ikus Mounole (2010).

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Akatsak Zuritzen II: «deritzen zaio Trabuko…»

Borja Ariztimuño López

Hala dio kanta ezagunak, ez «deitzen zaio», ez «deritzo». Nonbait, deitu aditza kutsatu du, edo zuen, iritzi-ren adieretako batek (oroit harako «neri deritzat Galtzaundi…»). Zuzena ez da izango, baina, niri polita iruditu zait beti, soinu ederrekoa.

Dena dela, hemen ez dut forma honen edo haren zuzentasunari buruz hitz egin nahi, ez eta aditz trinkoen beherakadaz edo gorakadaz ere.1 Aldiz, aditz trinko batzuen gorabeherak izango ditut aipagai.

Jakina da antzina (esan nahi baita ezagutzen ditugun testu zaharrenetan) aditz trinkoak egun baino askozaz ere ugariagoak zirela, eta paradigmak berak ere aberatsagoak. Hala ere, ordurako baziren forma arkaiko, fosildu eta galtzeko bidean sarturikoak ere; horietako bat izan zitekeen drugatzula ‘lagundu diezazula’, adituek diotenez urgatzi-ren forma trinkoa zena. Bi aldiz ageri zaigu euskararen historia osoan: Etxepareren poema batean eta Voltoireren elkarrizketetan, ikusiko denez agurtze/opatze-formula bat berari lotuta (ihartutasunaren seinale):

Etxepare (1545)

«Andria ieyncoac drugaçula» (‘Madame, que Dieu vous garde!’, R. Lafonen itzulpenean)

Voltoire (1620)

«En hora buena estais sedero. Dieu vous gard Monsieur. Iaincoa trugatçula Iauna»
«Mantengo Dios a Su. M. Dieu vous gard Monsieur. Iaincoa trogatçula Iauna»

Azken lekukotasunetan, gainera, ergatiboaren marka ez baina haretxek adizkiaren hasierako kontsonantean utzitako arrastoa ikusten dugu; ziurrenik ordurako hitz horren zentzua galdurik zegoen, nola gaur egun baitago hiztun askoren hizkeran dariola adizkia (aipatuko ez dudan telebista saio batek famatu egindakoa, bai, dayola). Izan ere, ia beti hirugarren pertsonari dagokion forman eta –ela menderagailuarekin horniturik erabiltzen delarik, iharturik bukatzeko aukera guztiak zituen. Areago, hiztun gehienek “baba (adurra, lerdea…) dariola egon” esapidean besterik erabiltzen ez dutenez, holaxe geratzeko bidean da, formula aldaezin bihurtuta:

…eta ni/hi/gu/zu/zuek/guztiak, hantxe, baba dariola…

Erabilera oso murritzeko beste aditz trinko bat ere bada, garai batez noiznahi eta nonnahi irakurtzen eta entzuten nuena (esango nuke hasierako aparraldia baretu dela). «Prozesuak aurrera darrai», «borrokak darrai»… Berez, Nor-Nori jokoa zuen sintetikoki jokatzean (ni hari narraio, hura hari darraio), eta ‘inoren edo ezeren atzetik joan’ zuen oinarrizko adieran, baina perifrasietan Nor-Nork eta Nor-Nori-Nork moldeak nagusitu dira (esanahia ere zabaldurik, hein batean iraun-i lekua kenduz eta segitu-rekin parekatuz), eta lehenaren eredura sortu bide zen darrai ‘jarraitzen du’; azken buruan gaztelaniazko seguir dagoke, noski.

Amaitzeko, aldiz, arestian agertu zaizkigun drugatzula edo dariola haien modura elementu aldaezin bihurturiko beste adizki bat aipatu nahi nuke, demagun, alegia. Honen berezitasuna da, ordea, diskurtso mailako partikula modal epistemiko (edo holako zerbait) bihurtzeko bidean egon litekeela (agian edo beharbada bezala? Cf. katalanezko potser ‘beharbada’ < ‘izan daiteke’). Baina, beste gramatikalizazio bide bat ere hartu ote lezake? Oraingoz administrazio arloko langile baten idiolektoan soilik bada ere, bai: aditz laguntzaile! Hau entzun zuten belarriok, behinik behin: «Jo demagun…».

1Gai horiek blog honetan aipatu izan dira lehenago (hemen eta hemen, adibidez), eta nik ere nahi nuke horien inguruan jardun, hurrengo batean baina.

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Lenguayarenak I: [bukiak eta fodetika]

Borja Ariztimuño Lopez

Barkatuko didazue, baidda hotzeriak hartuta dago. Burutik beherako galadtarekid gaiddera. Iddauteried badarikazioa, dobbait. Aste hodetad euskal hotsed igguruko kodtuak ekartzekoa didtzed, eta, hara…

Boldatuko gara, deda ded, ezta?

Ohartuko zineten gehienok, bada, nekez ahoskatu dezakegula zenbait hots, gai lirdingak inbadituta gauzkalarik. Batzuek jakingo duzue, areago, soinu horiek zein diren, eta inork zergatia ere ikasia duke. Ezer berririk ez espero, beraz.

Kontua da hotsek oinarrizko bi ahoskatze-tasun dituztela, oro har: modua eta puntua (edo gunea). Horrela, hots sail batek, esaterako, «herskari» tasuna du ezaugarri, moduari dagokionez, diferentzia bakarra ahoskunea izanik (ezpainetan, hortz(-hobi)etan, ahosabai bigunean… mihia non jartzen den). Tira, egiari zor, bada beste ezberdintasun garrantzitsu bat ere, gutxienez: ahoskabe (p, t, k) ala ahostun (b, d, g) izan. Horiek, hortaz, Hiru Tasun Sainduak.

Ezaugarriok, bestalde, kutsakorrak dira (hotzeria bezalaxe), eta hots batek ingurukoak aldaraz litzake. Hori gertatu da euskaraz, adibidez, uso hitzean, urzo eta urso aldakiak lekuko. Txistukariak bata bestetik oso gertu ahoskatzen dira, baina, aldea bide dago bien artean, zeinak «s» eta «r» elkarrengandik hurragoko eta «z»-tik bereiziago egiten dituen. Hau da, urzo da forma zaharra, gero dialekto batzuetan u(r)so eman duena.

Aldiz, fonetikari ordez fonologiari begiratzen badiogu, gauzak bestela dira. Izan ere, ortografiak (gure ingurukoek behintzat) fonologiari jarraitu ohi dio hein handi batean, hau da, hizketa-hotsei ez baizik eta hizkuntzakoei. Horregatik ez dugu idazten ahoskatu bezala-bezala. Esate baterako, Euskal Herriko leku askotan /i-t/ fonema-segida fonetikoki [ic] (komunzki itt idatzia) ahoskatzen da, besteak beste atzizki baten bi aldaera sorraraziz: -tten (egitten) eta -ten (ikusten). Litekeena da, era berean, mendebaldeko euskaratik abiaturiko txistukarien neutralizazioa halako testuinguru jakin batzuetatik abiatu izana (ohikoa da «z» eta «s» ondo bereizten den tokietan ere gaste esatea, adibidez).

Sudurkarietara itzuliaz, esan liteke fonema eraginberak direla, nolabait esateko. Gaztelaniazko **«nb, np» > «mb, mp» arau ortografiko ezaguna gertakari fonetiko horren isla da, hain zuzen, eta euskararen idazkera modernoan ageri ez den arren (tiempo vs denbora), ahoskatu, berdin-berdin ahoskatzen ditugu halako n-ak guk ere ([m], alegia).[1] Ordea, «ng, nk» fonema-segiden kasuan ez dugu grafikoki ezer adierazten (gaztelaniaz ere), horko n-ak oso bestelakoak izan arren (idazkera fonetikoan [ŋ])! Labur esateko, b/p, d/t eta g/k kontsonanteen aurrean doazen n-ak haietara hurbiltzen dira, b sudurkari (= m), d sudurkari (~n) eta g sudurkari bihurtuz. Oroit orobat frantsesezko bokalez (ã, õ…)![2]

Bada, sudurkaritasuna gure hizkuntzako hots batzuen berezko tasuna izanik, eztarritik sudurrerako bidea oztopatua dugunean, fonemak galdu zaizkigun sentipena datorkigu, moda eta boda, nago eta dago, eta beste hainbat bikote ia berdin ahoskatzen ditugula.

Beraz, m eta b, n eta d ezin desberdindu zabiltzanean, orain badakizu zergatik!

***

Post Scriptum

Guri sudurkaritasunarekin gertatzen zaigunaren antzera, hots karrankariak edo xuxurlariak bereizten dituzten hizkuntzetako hiztunek ezintasun eta etsipen berbera sentitzen ote dute, hurrenez hurren, marrantaturik daudenean edo maitaleari hitz goxoak xuxurlatzen dizkiotenean?


[1]    Testu zaharretan «mb» (dembora, haimbat…) sarri agertzen zaigu, noski, erdal grafia-ohituren eraginez, nahiz eta badiren salbuespenak, harritzekoak batzuk, Lazarraga kasu: ez du inoiz, ezta maileguetan ere, «mb»-rik idazten (cf. gentilonbre).

[2]    Euskaraz, jakina, ez dugu halakorik… salbu eta Zuberoan, Erronkariko dialekto galduan, Bizkaiera Zaharrean, eta, antzina-antzina, euskara osoan, diotenez!

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Elezaharberriak I: berba berritu-berretuak

Borja Ariztimuño Lopez

Etimologia da, segur aski, hizkuntzarekiko zeregin kuttunena euskaldunontzat. Tira, egia esan behar bada, ez gara oso bereziak horretan ere, zeinahi mintzairatako hiztunen liluragarri gertatu ohi baita jakintzaren adar edo diziplina hau, maiz (< lat. magis) diziplinatik eta jakintzatik urrunduxe bada ere.

Nahiz eta bestelako asmoz zatekeen, adibide polita ekarri zigun iaz (ez aspaldi, hargatik) Bakartxo Arrizabalagak, eta hari hari tira eta tira, hargatik (esan nahi baita, harengatik), honaino iritsi naiz.[1]

Arrazoi zuen esatean hargatik kausala ez dela kontzesiboa bezainbeste erabili izan tradizioan. Orotarikoak lehen adieratzat bigarren hori ematea zantzu argia dateke (horregatik azpisarreran, izan ere, alderantziz gertatzen da), baina, ezin uka daitekeena da kausal zentzua duela zaharren, eta ezezko, galderazko edo zenbait lokailuren (baina, ere) testuinguruetatik abiatuta garatu zuela bestea. Horrela, Hiztegi Batuan horregatik eta hargatik formek badute sarrera, lok. laburdurarekin. Badira, dena den, kausa-adierarik gabeko bi aldaera: horratik eta haatik. Aurrekoen gramatikalizazio-bidean higaturiko formak dira, jakina, eta ondo erakusten dute nola iraun dezaketen hizkuntza batean (euskaraz ere bai, jakina) hitz beraren bizpahiru aldaerak (haien jatorria edo jatortasuna gorabehera), zein bere berezitasun fonologiko, morfosintaktiko eta semantikoekin.

Gramatikalizazio adibide batzuk aipatzekotan, hortxe dugu are : hain : haren hirukotea (*har erakusle zaharraren genitiboko forma ezberdinetatik), edo ari : hartu, morfema zahar-berriekiko partizipioak, lehenbizikoa aditz-partikula aldaezin bihurturik (cf., alde batetik, Etxepareren haritu ‘hartu’ pleonastikoa, eta, bestetik, lapurterazko hari ‘ari’ itxuraz zaharragoa).

Azken horien antzera, baina lexikalizazio bidez sortuak, bizi : biztu/piztu eta sari : saldu bezalako bikoteak aipa daitezke; orobat gertatu bide da urte ‘hamabi hilabeteko aroa’ eta urtze ‘desizozte, lurmentze’ hitzekin. Nire gogokoenetako bat zuzi da, aldamenean suziri duena.

Bestelako hitz «errepikatuak» ere baditugu, bereziki aditzak, zeinak arrazoi fonologikoengatik itxura aldatu eta bi aldaerak gorde dituzten, adiera ezberdinez: ebagi zaharretik epaiten aditz-izena atera zen eta hartatik epaitu sortu, Hiztegi Batuan ebaki : epai(tu) bikotea utziz. Halaber, egotzi (→ ekoizte) : ekoitzi. Eta abar. Areago, badirudi igurtzi eta ekortu ‘erraztatu’ ere erro berekoak direla (cf. igurdi ‘igurtzi’ eta egordi ‘ekortu’ aldaerak).

Erraztasun osoz ezberdintzera eta erabiltzera ohitu garen hirukote bikain bat ere badugu Hiztegi Batuan: ontasun, ondasun eta ogasun (hirurak on hitzari -(t)asun atzizkia gehituaz osatuak; cf. ekialdeko on(h)asun).

Ondoko adibide honekin, berriz, argi ikusten da nola geratzen den hitzetan esanahi zaharren arrastoa, eta nola ari den hizkuntza etengabe berritzen, antzeko bilakabideak (batzuetan berberak!) pairatuz: har ditzagun hil ‘hilabete’ eta ilargi hitzak lehenik; ziurrenik euskaldun orok barruan daraman filologoak berehala esango luke horien artean harremanen bat egon behar dela. Batzuk (ene ustez erratuta) ibili dira eta ziurrenik segitzen dute, il-argia ‘hilen argia’ delakoan, gure arbasoen mundu-ikuskeraren erakusgarri (harako hilerri ‘hilen bizi(?)toki’ hura bezala[2]). Bada, ez. Mitxelenak aspaldi erakutsi zigun, beste hainbat hizkuntzatan bezala (urrutira joan gabe, konparatu ingelesezko moon eta month), denborazko unitatearen izena eta gaueko argizagi nagusiarena bat eta bera izan dela euskaldunontzat ere: hil (cf. ilen ‘astelehen’ eta latinezko lunae (dies), edota ilgora/ilbehera hitzetako lehen zatia). Anbiguotasunak direla-eta (baina ez beti) hiztunek forma berriak asmatu ohi dituzte, eta normalean kontzeptu arrunt-erabilienak eraman ohi du sari hori. Gure kasuan argi hitza erantsirik il(h)argi sortu genuen (edo, bestela, hasieran ‘ilargiaren argi’ esanahia zukeena ‘ilargi’ esateko baliatu).[3] Denok ez bide genuen, horratik, berdin jokatu: hitzik gabe geratu zen kontzepturako ilargi-argi eratu zen, zeina bizkaieradunek iretargi bilakatu zuten, zeinak ‘ilargi’ esanahia ere bereganatu zuen, ostera ere. Erronkarin, aldiz, goiko hitzari esleitu zioten ‘ilargi’ adiera, bai eta, zuberotarrekin batera, argizagi hitzari ere.[4]

Bukatzeko, putz erroaren gainean eraikitako familia jostagarria aipatuko dut: putz egin, puztu, (p)uzker, buztan (cf. butz aldaera), uzki… Eta eguzki? Egunaren… auskalo!


[1]  Argi dezadan aipatzen ditudan etimologia eta azalpenak ez direla neronek asmatuak, baizik eta han-hemenka (batik bat Mitxelenaren lanetatik) bildutakoak.
[2]  Toponimian ere agertzen da -erri atzizkitua, ‘alor, inguru’ esanahiaz (cf. hiri hitzaren eta -iri atzizkiaren arteko erlazioa ere: Lakarra 2010: 222-227).
[3]  Modu berean azalduko nuke il(h)un ere, hau da, ez ‘hil(dako)en (g)une’ batetik, baizik eta hain mistikoa ez, baina hura bezain poetikoa den ‘ilargiaren une’ (= ‘gau’?) inoiz garden izandakotik; horretarako, hala ere, gau hitzaren nondik norakoak ere azaldu behar, eta… Hala eta guztiz ere, ezin bide dakieke uka urruneko loturarik bi hil-ei, a priori.
[4] Ricardo Gómezek jakinarazi dit XVII. mendeko lan batean yrarguia hitzari beste esanahi etimologiko bat ematen zaiola, zuzena izan zein ez guztiz aipagarri iruditu zaidana: ‘luz mensual’.

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean