«Eskuarara ganbiatzea»

Gidor Bilbao

Joanes Etxeberri Sarakoak ganbiatu aditza erabiltzen du euskaraz latinezko traducere adierazteko, eta ganbiadura latinezko translatio hitzaren ordain gisa. Hala bildu du Orotariko Euskal Hiztegiak (ikusi kanbiatu eta kanbiadura sarrerak).

Aiora Jakak bildu zituen, bere tesiko bigarren kapituluan (Jaka 2012: 114-115), itzulpenari buruzko hainbat idazleren gogoetak aztertzean, Etxeberri Sarakoak 1718 inguruko Eskuararen Hatsapenak (hemendik aurrera EHats) lanean itzulpengintzari buruz idatzitakoak, hitzez hitzeko itzulpena baztertu eta zentzua itzultzearen garrantzia azpimarratzeko.

Itzulpenaz edo kanbiaduraz dihardugularik, niretzat bereziki interesgarria da Etxeberriren liburu horretako Irakurtzaileari ataleko zati hau (EHats 283-284):

Eztut jeusik neure baitharik ekharri, ez eta ere autoretan kausitzen ezten gauzarik iskiribatu. […] Nik egin dudan gauza da […] lehen autorek erran tuzten gauzei plegadura berri baten emaitea, edo hor-hemen banaturik zeudezinak elkhargana biltzea eta eskuarara ganbiatzea.

Uste dugu lerro horietan, hain zuzen, itzulingururik gabe aitortzen duela idazteko gaiak eta edukiak bilatzean (bere inventio edo asmatze-lanean) erabili duen estrategia nagusia: beste autore batzuen lanetan irakurri duena plegadura edo itxura berri batez idaztea. Koldo Mitxelenak 1970ean seinalatu zuen Etxeberri Sarakoa «admirador, seguidor, imitador y hasta transcriptor literal de Axular» zela, eta Patxi Altunak 1988an erakutsi zuen, Axularren testuak eta Etxeberrik harenetik harturikoak elkarren ondoan ipinita, zer den saratar sendagileak Sarako erretoreari zor diona.

Hemen gehiago interesatzen zaigu, ordea, beste hizkuntza batzuetatik «eskuarara ganbiatzea» erabaki duena. Are gehiago, iturria aitortu gabe egin duenetan, gaurko ikuspegitik akaso bitxia irudituko baitzaigu (edo ez!) iturri horietako batzuk aitzinentziklopediak izatea, eta hain zuzen «hor-hemen banaturik zeudezinak» autoreetatik zuzenean hartu beharrean aipu-bilduma, florilegio, polyanthea eta halako erreferentzia-lanetatik hartuak izatea.

Polita iruditzen zaigu, aipatu dugun jokabidearen adierazgarri, Sebastián de Covarrubiasen Tesoro de la lengua castellana o española (16111, 16732) hiztegiaren kasua. Etxeberrik behin aipatzen du Covarrubias autoritate gisa (EHats 70), baina beste askotan, aurkitu dugu haren gaztelaniazko testuak «eskuarara ganbiatzen». Hona adibide bat:

Los que sacan misterios de las letras, dizen que la a, dicha aleph cerca de los hebreos, se interpreta ‘doctrina’, ‘camino’ y ‘bienaventurança’; haziendo de todas tres significaciones un concepto, dizen: Doctrina legis est via ad beatitudinem aeternam. […] Los egypcios formaron su dios Canopo con esta letra a en la mano, en señal de su divinidad, como lo refieren muchos autores y lo pondera fray Joseph de Sigüença en la vida de San Geronimo, lib. I, fol. 16.

Letretarik misterio atheratzen dutenek diote aleph hebreoek deitzen dutenak erran nahi duela ‘dotrina’, ‘bidea’ eta ‘dohatsutasuna’. Eta hirur gauza hautarik atheratzen dutelarikan pentsamendu bat, diote: Doctrina legis est via ad beatitudinem aeternam. […] Egiptoarrek Kanopo bere jainko faltsuari eskuan ezartzen zioten a, haren jinkotasunaren seinaletzat. Hala diote hainitz autorek, eta, bereziki, Aita Joseph Singineok, Geronimo Sainduaren bizitzean (lib. 1, fol. 16).

Gaztelaniazko testua Covarrubiasena da (ikusi hiztegiko a letra) eta euskarazkoa Etxeberri Sarakoarena (EHats 136-138). Badakigu, gainera, Etxeberrik euskarazko hori, bere eskuizkribu osoa bezala, latinera ere itzuli zuela. Etxeberri Sarakoa euskal literaturaren historian ikasten dugu; ez al dugu ikasi behar euskal itzulpengintzaren historian?

Iruzkin 1

Gidor Bilbao atalean

One response to “«Eskuarara ganbiatzea»

  1. Pruden

    Gustatu zait proposamena, Gidor.
    Areago, agian itzulpengintzaren historia horretan hurrengo oharra ere ez da desegokia izango. Alegia, har dezagun jatorrizko zati labur bat eta ondoko itzulpena:

    “Los egypcios formaron su dios Canopo con esta letra a en la mano…”
    “Egiptoarrek Kanopo bere jainko faltsuari eskuan ezartzen ziotena…”

    Bitxia, ezta? Gaztelaniaz “su dios Canopo”, euskaraz “Kanopo bere jainko FALTSUA”.

    Eta bai, esaten zuen gure jainko Mitxelenak, nekez exajera daitekeela Trentoko Kontzilioak euskal kulturan izan duen eragina…

    Baina nago Eliza Katolikoaren eraginaz hareindi, faktore kultural orokor bat dagoela hor, alegia, XVIII. mendetik (gutxienez) eta atzo goizera arte euskaldunen ahoan “jainkoa” aipatuz gero, badirudi katolikoen Jainkoaz ari garela nahita nahiez, hain da hori hala ezen beste jainko baten izena aitatuz gero, “faltsua” erantsi behar dela, argitasunaren alde (eta soilik horregatik, esango nuke nik, eta ez katolikotasunareako jaidura berezi batengatik).

    Alegia, euskal testuetan, euskal kulturan, jainko bakarra existitzen zenez gero, beste bat aipatuz gero halabeharrez argitu behar zen “faltsua” zela, irakurleak nahastuko ez baziren.

    Erremedio bakarra, euskal testuetan kultur erreferentziak ugaritzea da, eta horrek berez dakar mota horretako argibideak ez erantsi behar izatea. Gaur egun ez litzateke beharrezkoa izango, orduan bai (atzo goizean ere bai, beldur naiz).

    Zeren, bukatuko dut, itzulpen bat ulertzea ez da soilik problema tekniko bat, baita ere kulturala da. Hizkuntza bat ez da dekodifikatzen testuinguru kulturala kontuan hartu gabe, eta testuinguru hori oso pobrea denean, badirudi beharrezkoa dela itzulpenei argibideak eranstea.

    “Jainko faltsua” bertsioa esplikatzen duena ez da euskaldunen katolikotasuna, haien kultur-giroaren pobreziak baizik.

    Kostatuko zaigu kultura moderno bat sortzea.

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s