Izen arinak sendotzen direnean

Igone Zabala Unzalu

Hizkuntza-gertakariak aztertzeko ikuspegiak eta motibazioak nabariki eragiten diete azterketari berari, karakterizazio- eta sailkapen-moduei eta, azken batean, gure ondorioei. Gaur hona ekarri nahi ditugun “izen arinak” hitz-elkarketa prozesuen ikuspegitik aztertu dira gure artean[1], baina beste hizkuntza batzuetako hizkuntzalarien arreta erakarri dute, besteak beste, diskurtso espezializatuaren azterketaren[2], erregistro espezializatuen jabekuntzaren[3], terminologiaren erauzketa automatikoaren[4] edota haien ezaugarri semantiko-pragmatikoen ikuspegitik[5]. Guretzat ikuspegi horiek guztiak dira interesgarriak, eta integratzen saiatuko gara oso azaleko hurbilketa baino ez den gogoeta txiki honetan.

Hurbilenetik hasita, hemen “izen arinak” esan diegunek Euskaltzaindiak mendekotasunezko hitz elkartuen barruan “mugakizun bereziko izen-elkarteak” atalean sartzen dituenetako batzuetan hartzen dute parte, zehazkiago, multzo-elkarteetan (multzo, talde, sorta…), zati-elkarteetan (zati, atal, izpi, mutur, hondar…) eta mota-elkarteetan (mota, klase, era, gisa, modu, molde…). Hitz-elkarteen mugakizun berezitzat hartzen ditu horiek Euskaltzaindiak hainbat arrazoirengatik[6]:

  • Maiztasun handiz hartzen dute parte hitz elkartuetan.
  • Aski esanahi zabala dute.
  • Zenbaitetan hitzez hitzeko esanahiaz gain, beste adiera batzuk ere hartzen dituzte.
  • Mugatzaile modura hitz elkartuak (mahats-pikor multzo, esne-koipe puska, baso-zuhaitz mota… ) edo izen-sintagmak (ke beltz mordo, gazta zahar pusketa…) izan ditzakete, eta horrek nabariki bereizten ditu bi osagaikoak izan ohi diren beste hitz elkartuetatik.
  • Koordinazio-egituretan ere agertu ohi dira maiz: ardi- eta abere-talde, urdai edo txorizo puska, formazio edo produkzio modu

Jokaera sintaktiko-semantikoa kontuan hartuta deritzegu “izen arinak”, hain zuzen ere ere, Grimshaw eta Mester-ek[7] definitutako light verb (aditz arin) kategoriarekin parekatu nahian. Kategoria semantiko arinen bereizgarria dateke semantikoki defektiboak izatea. Aditzen kasuan, beren osagarriari paper tematikoa ezartzeko ezintasunean bide datza defektibotasun hori, eta egoera edo gertaera bat adierazten duen osagarria behar dute predikatu sendoak osatzeko: harrikoa egin, hanka egin, min eman… Izen arinen kasuan, erreferentzialtasuna dateke ezaugarri defektiboa, eta beste izen edo izen-sintagma baten beharra bide dute diskurtsoan gauzatzeko.

Izen arinen defektibotasun semantikoa agerian geratzen da hizpide ditugun sekuentziak mendekotasunezko hitz elkartu arruntekin alderatzen ditugunean. Izan ere, mendekotasunezko izen elkartu arruntetan (1) eskuineko osagaiak (mugakizunak) darama erreferentzia eta, ezabatuz gero, bestelako erreferentzia (mugatzailearena) hartzen du hizkuntza-segidak: behi-esnea esnea da, eta ez behi eta esne-behi behi da eta ez esnea.

(1)
Behi-esnea erosi dugu. ~ Esnea erosi dugu. Behia erosi dugu.
Esne-behia erosi dugu. ~ Behia erosi dugu. Esnea erosi dugu.

Eskuinaldean izen arina daramaten hitz-elkarteetan (2), aldiz, hitz elkartu osoaren erreferentzia nagusia ezkerreko osagaiak darama, alegia, ikasle talde bat ikasleak dira eta gazta zati bat gazta da. Ezkerreko osagaia ezabatzen badugu, posible da izen arinaren erreferentzia eskuratzea testuingurutik. Hortaz, ikuspegi semantikotik honelako izen arinek hizkuntza-unitatearen burua baino modifikatzaile dirudite eta, ikuspegi diskurtsibotik, bakarrik erabiltzen direnean anafora izaera dute, erreferentzia testuingurutik berreskuratu behar baitute.

(2)
Ikasle talde bat dago han. ~ Ikasleak daude han. ~ Talde bat dago han.
Gazta zati bat emango didazu? ~ Gaztarik emango didazu. ~ Zati bat emango didazu

Baina hizpide ditugun izen horiek ez dute beti izen arin modura jokatzen, ezabatzearen probak agerian uzten duen bezala. Fenomeno hori Hiz-elkarketa/2 lanaren egileek ere azpimarratu dute, eta ereduzko jokaeratik urruntzen diren hitz elkartuak eguzki-lore arrunten taldean sartu behar direla diote. Adibidez, (3) adibidean, talde izenak ‘hainbat osagaiko multzoa’ zenbatzaile antzeko esanahia galtzen du eta, ezabatzen denean, singularreko izenak (zuzendaritza) bete dezake bere lekua. (4) adibidean, aldiz, urrats luzeagoa eman da esanahiaren sendotzean, izen elkartua ezin ordezka baitaiteke ezkerreko osagaiarekin:

(3)
Zuzendaritza-taldea bilduta dago. ~ Zuzendaritza bilduta dago. ~ Taldea bilduta dago.

(4)
Gure ikerketa-taldeak 20 kide ditu. ~ Gure taldeak 20 kide ditu. #Gure ikerketak 20 kide ditu.

Aztertzen ari garen izen horiek, beste askorekin batera (efektu, faktore, egoera, prozesu, sistema, sektore…), espezialitateko diskurtsoen eta terminologiaren zenbait azterketatan vocabulaire de soutien, semitermino edo paratermino deitu izan direnen artean sailka daitezke. Izan ere, bi ezaugarri partekatzen dituzte: a) maiztasun handiz agertzen dira diskurtso mota guztietan eta b) oso esanahi orokorra dute.

Diskurtso espezializatuaren ikuspuntutik, garrantzitsua da azpimarratzea esanahi orokorreko hiztegi-elementu horiek maiz balio espezializatuko elementuekin elkartu eta termino espezializatuak osatzen dituztela. Paratermino deritze halako jokaera dutenean. Adibidez, talde izenak paratermino modura jokatzen du Ekonomian enpresa-talde edo talde bertikal bezalako terminoak osatzen dituenean, baita Kimikan talde elektroi-emaile, talde haptoforo edo amino talde terminoen euskarri modura jokatzen duenean ere. Paratermino modura jokatzen du baita faktore izenak ere, Ingurumen Zientzietan faktore topografiko, faktore klimatiko, klima-faktore edo segurtasun-faktore terminoetan parte hartzen duenean edota Biologia Molekularrean transkripzio-faktore, aktibazio-faktore edo faktore erreumatoide terminoak osatzen dituenean. Paratermino jokaera horretan azpimarratzekoak dira hiru ezaugarri:

a) Esanahi orokorreko izenak, bakarrik dagoenean (talde, faktore), ez du aktibatzen balio espezializatua eta, beraz, ezin da terminotzat hartu. Euskarri modura erabiltzen da balio espezializatua duen hiztegi-elementu bati termino izaera emateko.

b) Diskurtsoan esanahi orokorreko izena bakarrik aurkitzen dugunean, balio anaforikoa du, eta termino osoaren diskurtso-aldakitzat hartu behar da, ez erabateko aldaki lexikotzat.

c) Espezialitate-alor batzuetan paratermino moduko erabilera horretan izenok erabilera orokorretan duten esanahia neurri handian mantentzen badute ere (enpresa-talde, faktore topografiko), beste espezialitate-alor batzuetan, aldaketa semantiko nabariak pairatzen dituzte. Adibidez, amino talde bezalako terminoek konposatu kimikoen atalak adierazten dituzte eta, transkripzio-faktore erako terminoek biomolekula mota jakin batzuk.

Baina post honetara ekarri ditugun izenek are urrats sendoagoa ematen dute, zenbaitetan, aldaketa semantikoan. Izan ere, espezialitate-alor batzuetan, bereziki abstrakzio mailarik altuenean kokatu ohi den Matematikaren alorrean, balio espezializatua aktibatu eta erabateko terminoak dira: multzo, talde, elementu, faktore eta funtzio besteak beste. Azken kasu honetan, izenok, bakarrik erabiltzen direnean ere, unitate lexiko sendoak dira eta ez anafora diskurtsiboak. Horretaz gain, beste termino askok bezala, termino konplexuak ere osatzen dituzte: talde isomorfiko, talde abeldar, faktore lineal, faktore integratzaile, funtzio sinusoidal, funtzio beherakor, multzo ganbil, multzo bornatu, multzo ireki, elementu alderanzgarri, elementu neutro

Hortaz, izen berak balio semantiko desberdinak aktiba ditzake diskurtso espezializatuetan eta hainbat jokaera erakutsi:

  1. Izen arina: animalia talde, irizpide mota, datu multzo
  2. Paraterminoa: enpresa-talde (Ekon.), amino talde (Kim.), datu-mota (Infor.)
  3. Terminoa: talde, multzo, talde abeldar, multzo ireki (Mat.)

Ondorio modura esan daiteke esanahi orokorra duten izen horien jokaeran sakontzeak garrantzi handia duela diskurtso-espezializatuen eraketa- eta interpretazio-arauen jabekuntzari laguntzeko irakaskuntza/ikaskuntza prozesuak diseinatzeari begira. Garrantzi handia dute baita termino-erauzle automatikoen doitasuna eta estaldura handitzeko estrategiak garatzeari begira eta terminografia-lanari begira, oro har.

Azkenik, izen horiek hitz elkartuetan parte hartzen dutenean, idazkeraren auzia ere badago. Euskal bibliografian mugakizun berezi esaten zaien izen horiek testu akademikoetan marrarik gabe idazteko proposamena egin da Zabalaren (1999)[8] eta Zubimendiren (2004)[9] lanetan, besteak beste. Semantikoki sendotzen direnenean, aldiz, marratxoa erabiltzea proposatu du Zubimendik. Post honetan azpimarratu nahi dugu marratxoaren erabilerak hizkuntza-unitateen balio terminologikoa nabarmentzeko diskurtsoan duen garrantzia. Ildo horretatik, izen arin modura jokatzen dutenean marratxorik gabe idaztea proposatu nahi dugu eta paratermino edo termino modura jokatzen dutenean, marratxoa erabiltzea esanahiaren sendotzea eta espezializazioa idazkeran islatzeko.

[1] AZKARATE; M. eta PEREZ GAZTELU, E. (2014) Hitz-elkarketa /2. LEF batzordearen emaitza. Euskaltzaindia

[2] DARBELNET, J. (1979) “Réflexion sur le discours judirique” Meta: journal des traducteurs,  24, 1, 1979: 26-35

[3] BLAISTEN, N. KORNFELD, L., MAZER, V. eta SIMONI, M.E. (1998) “Caracterización del funcionamiento de los semitérminos en el vocabulario especializado” In Terminologia desenvolvimiento e identidade nacional. VI Simposio Iberoamericano de Terminología (La Habana, 1998). Lisboa: ILTEC-Ediçoes Colibri, 2002.

[4] ESTOPÀ, R. eta LORENTE, M. (2008) “Los paratérminos en la extracción automática de terminología”. In. GLAT2008: Terminologie, discours, technologie, acteur sociaux. Brest: ENST Bretagne: 35-47

[5] ESTOPÀ, R. eta LORENTE, M. (2010) “De los aspectos semántico-pragmáticos de los paratérminos”. In. GLAT-LISBOA2010: Le multiculturalisme et le role des langues spécialisées. Brest: ENST Bretagne: 35-47

[6] Euskaltzaindiak arrazoi desberdinengatik sartzen ditu mugakizun berezikoen artean mota bateko eta besteko izen-elkarteak, baina hemen jomugan hartu ditugun hiru mota horiek bakarrik hartuko ditugu kontuan.

[7] GRIMSHAW, J. eta MESTER, A. (1988) “Light Verbs and θ-Marking”. Linguistic Inquiry 19(2): 205-232

[8] ZABALA, I. (1999) “Zehaztasuna eta gardentasuna” In. J.C. Odriozola (koord.) Zenbait gai euskara teknikoaren inguruan. Bilbo. EHUko Argitalpen Zerbitzua: 159-188

[9] ZUBIMENDI, J.R. (2004) Ortotipografia. Ikasmaterialen Aholku Batzordea. Estilo-liburuaren lehen atala. Vitoria-Gasteiz. Eusko Jaurlaritza

Iruzkin 1

Igone Zabala atalean

One response to “Izen arinak sendotzen direnean

  1. Xabier Aristegieta

    Eskerrik asko artikuluagatik, Igone. Oso interesgarria.

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s