Artxiboak hilabeteka: azaroa 2014

AISE

Estitxu Garai

Komunikazioak bizi gaitu. Alferrikakoa da esateko duzunak berebiziko interesa izatea, ez baduzu era erakargarri eta gustagarrian egiten. Publizitatearen eremuan, noski, hori da eguneroko ogia: esan beharrekoa (eta ez beste ezer) ahalik eta modu eraginkorrenean helaraztea.

Erronka hori lortzeko, bada publizistek zorrotz jarraitzen duten arau bat: gauzak ahalik eta soilen esan behar dira. Ikerketek ere halaxe diote, mezu labur eta ulerterrazak arinago interpretatzen ditugu. Era berean, hobeto hartzen ditugu gogoan, eta, iragarkien kasuan behintzat, oroimena giltzarri da. Hortaz, aparteko ahalegina egin behar da testuak orrazten eta soberan dagoen guztia kentzen.

Printzipio hori adierazteko (eta adierazten duena oinarri hartuta) publizistek hitz bakarra baliatzen dute: KISS («musu» ingelesez). Izan ere, KISS hori akronimoa da, barruan «Keep it Simple, Stupid!» esaldia gordetzen duena. Euskaraz, hona nire proposamena: AISE. Hitza, bere kabuz, bada gai mintzagai dugun kontzeptua adierazteko, baina, gainera, ingelesezkoa bezalaxe, akronimoa ere bada: «Aizu Inozo, Egizu Sinple!» arauaren laburtzaile doia.

Publizitatean ez ezik, badirudi molde hori alor guztietara hedatzen ari dela, azken finean, ahozko zein idatzizko testu orok helburu bera baitu: hartzaileari mezua ahalik eta egokien helaraztea. Eta, «egoki» irakurtzean, uler bedi «bilatutako efektua lortzea». Testu gehienen lehenengo langa ulermena da. Eta «gehienen» diot, badirelako ulergaitzak izatea helburu duten testuak ere, dela esnobismoarengatik, dela teknikotasun itxura emateko. Salbuespenak salbuespen, komunikatzea izan ohi da lortu nahi dena. Hartara, aspaldidanik hedatu da «hizkera xaloa» («plain english» edo «plain language») delako mugimendua. Batez ere erakundeen (publikoen zein pribatuen) komunikazioari buruz dihardu mugimendu horrek, eta aldarrikatzen du xede-taldeari argi, labur eta hizkera teknikoa saihestuz hitz egin behar zaiola.

Euskarara etorrita, badut sentsazioa itzultzaile eta idazleak aspalditik saiatzen direla modu horretan jarduten. Hala ere, supermerkatuetan erosten ditugun produktuetan, ez dakit, bada, printzipio horri men egiten zaion. Euskarazko izendapena soilik irakurrita, nik behintzat, ez nuke produktu horietako asko zer diren ulertuko. Duela gutxi twitter-en sesioan ibili ginen «zerrenda itsaskorra» zela eta ez zela, gazte batek hanka-sartze gisa aurkeztu baitzuen. Egia esan, nik ere hasieran halaxe zela pentsatu nuen, harik eta azaldu zidaten arte euskaraz “tirita” esateko modu jatorra hori dela. Nik, kasu horretan behintzat, ez daukat inongo zalantzarik, lehenengo komunikatu egin behar da, horretarako mailegua erabili behar bada ere. Alferrikakoa da produktuen ontzietan «zerrenda itsaskorra» idaztea, gero egunerokoan euskaldun peto eta jantzienak ere ez badu erabiltzen. Ederto deritzot termino jatorrak berreskuratzeari, eta baita berriak asmatzeari ere. Haatik, zenbaitek funtzionatu egiten dute eta eguneroko berbaldietan txertatzen ditugu, eta beste askotan, ordea, ez.

Badakit euskara bezalako hizkuntza batentzat zaila dela oreka mantentzea; noraino den zilegi inguruko hizkuntza handi eta menperatzaileen terminoak neurri gabe txertatzea. Edonola ere, xedea euskara komunikatiboa izan behar da, eta ahaleginak horretara bideratu behar dira. Nik neuk, hortaz, «zerrenda itsaskorra» baztertuen zerrendan utziko nuke.

Hala ere, tentuz jorratu beharreko gaia da, eta ziurrenik honetan (ere) buru hainbat aburu egongo dira. Haize onik ez dago nora doan ez dakienarentzat. Aise aritzeak ez al digu haize onik ekarriko?

15 Iruzkin

Estitxu Garai atalean

Mairuz jauntzi

Mikel Taberna Irazoki

Joan den astean, iratzargailuaren sei eta erdietako abisua ametsetan aditu, ohatzetik robot modura jaiki, erdi lo sukaldera joan, hango argia biztu hanka lauza hotzetan pausatu baino lehen, zer gerta ere (gure xakur xaharrak —15 urte bete berriak— kontu ezin dionean hor uzten baitu arrastoa), lasaitu lanbasa pasatu beharrik ez nuelakoz izanen, eta, beti bezala, Argiaren egutegiari orria kendu nion: “Azaroak 19, asteazkena; santuak; izendegia; eguzkia; itsasgora eta itsasbehera”. Atzealdean, AEKren bandoa: “Mozorrotu aditza. Hainbat modu dago beste itxura bat hartzeko geure buruari egiten diogun aldaketa adierazteko. Hedatuenak, ziurrenik, ‘sorginez’ eta ‘sorgin mozorrotu’ izango dira, baina ondoko hauek ere zuzenak dira: ‘Eneko sorgin jantzita / sorgin mozorroan / sorgin arropetan / sorgin-jantzia soinean / sorgin-jantzian etorri da’. Aukera, beraz, mozorroena bezain handi eta zabala!”

Honekin ere badiagu polemika, bada! —neure artean.

Oroitu nintzen joan den urteko ilbeltzean Ana Telletxeak gure blog honetan berean idatzi zuen testuaz (orain arteko azkena; agian ere bertze batzuk ekarriko dizkigu hemendik aitzinera), “Baserritarrez” izenburuko hartaz.

Sarreraren helburua bertzelakoa izanagatik, hari eginiko iruzkinetan eztabaida sortu zen; “-z jantzi” egitura egokia ote zen aipatzen zen kasu hartan: baserritarrez jantzi <> baserritar jantzi.

Egia erran, ez zen auzi hori Interneten plazara ateratzen zen lehenbiziko aldia gisa honetako gaien inguruan iritzi-trukean hasi ginenetik. Lehenago ere irakurriak genituen, Itzulist-Itzulen (Kaleko/Kalez/kale jantzita, 2011-12an) edo erabili.com-en (Mozorrotu, 2004an), konparazio batera.

Laburbilduz, aditzera eman nahi den horretarako gaur egun gehienbat bi bide erabiltzen direla ikusirik (“Hartzaz jantzitako mutil bat…”, Mariano Izetak 1983ko Príncipe de Viana aldizkarian; “Aberats aspertu bat kalera irten da eskale jantzita…”, Anjel Lertxundik 2006ko Ihes betea eleberrian), bietako bat hobetsi (eta bertzea baztertu) behar ote litzatekeen zen eta da kontua.

Alde batekoek eta bertzekoek erabilitako argudioak irakurrita, iduri du gailentzen dela -0 jantzi (“eskale jantzi”) egitura babesten dutenen iritzia, tradizio idatzian eta ahozkoan, nonbait, nagusi delakoz, baina praktikak erakusten du gaur egun hiztun eta idazle/itzultzaile anitzek “-z jantzi” (“hartzaz/hartzez jantzi”) forma (ere) baliatzen dutela.

Interes bereziarekin segitu ditut gai honen inguruko goiti-beheitiak, arrazoi zehatz batengatik. Inauteri garaian gure etxeko zaharrek aldiro ea “mairoz (mairuz) jauntzi” behar ote genuen galdetzen ziguten. Gure etxean mozorrotzea “mairoz/mairuz” jaunztea zen, nahiz eta sekula txilaba txar bat ikusia ez izan; mairuz jaunzteko, mozorrotzeko, etxeko trapu zaharrak erabiltzen ziren, edozein.

Egitura horri buruzko iritzi diferenteen berri izan nuelarik, neure buruari galdeka hasi nintzen, gurasoek erakutsi ziguten “-z” hori gauza berria ote zen (lehen “mairu” zena gerora “mairuz” bihurtu?) edo toki jakin batekoa bertzerik ez (esparru arrunt txikikoa). Bertze inon erabiltzen ote zen? Euskararen Herri Hizkeren Atlasean ere sartu naiz, bildua ote zegoen (hiztegietan ez), baina ez dut aurkitu; ez dituzte oraindik galdera horri dagozkionak sartu, duikabe.

Gure etxeko edo herriko partikularitatea alde batera utzirik (nire zalantzak argitu gabe), aitzin horretan ustekabea hartu nuen Euskaltzaindiak kaleratu zuen oharrarekin. Aurtengo irailaren 25eko Plazaberri aldizkarian berri hau heldu zen (hitzez hitz ekarriko dut honat):

“Jagoneteko datu-baseak 84 galde-erantzun berri ditu eta hainbat galde-erantzun eraberritu: besteak beste, mozorrotu eta Areatza sarrerak.

Azkeneko horiek biek lehendik argitaratutako erantzunen aldaketa nabarmena dakartenez, hona hemen nola ageri diren orain:

  1. -z mozorrotu egitura ontzat emana: itsaslapurrez mozorrotu, indioz mozorrotu

Orotariko Euskal Hiztegiko datuak ikusita, gaur egunera arte, ez da aurkitu –z mozorrotu egituraren lekukotasunik batere euskarazko tradizio idatzian, eta horregatik hobetsi zuen Gramatika batzordeak -0 mozorrotu egitura 1997an.

Gramatika batzordearen ustez, -z mozorrotu bezalakoak berri samarrak dira, eta euskarak horren ordez beste egitura batzuk erabili izan ditu: hala nola, indio jantzita, indio jantzian, indio mozorroan, indio arropetan (Iparraldean) eta abar. Mozorrotu aditza erabili izan da literaturan, baina esango genuke bakarrik agertzen dela gehienetan: mozorrotuta joan zen kalera.

Egia da gaur eguneko erabileran asko ugaldu dela –z mozorrotu egitura; Ereduzko Prosa Gaur corpuseko datuetara baldin bagatoz, nabarmena da ugaltze hori. Euskaltzaindiaren Hiztegia, adierak eta adibideak osatzeko, lehenagoko tradizioko datuak (OEH) eta gaur egungoak (EPG) erabili dira, eta, horregatik, indioz mozorrotu egitura ere ontzat eman du Euskaltzaindiak”[i].

(…)

Ez dakit Euskaltzaindiaren adierazpen horrek zer ondorio ekarriko duen: jendea arras lerratuko ote den lehendik ere dezente zabaldua zegoen eta orain Akademiak berak babestu duen egitura zenbaiten iritziz berriagoaren alde edo bi bideetatik ibiliko ote garen. Beharbada erabakiko dugu, intentzio osoz edo oharkabean, kasu batzuetarako egokia dela aukera bat, baina bertze kasu batzuetarako egokiagoa edo ia nahitaezkoa dela bertzea; akaso proposamen zehatzagoren bat iritsiko da, adostasun zabala lortuko duena.

Honaino idatzitakoak horrelatsu erran nahi bainituen, hilabete honetako nire gogorazio kaxkarrei amaierako puntua gehitu, eta ordenagailua itzali dut. Ohatzera joateko tenorea da. Lokartu aitzinetik, irakurtzen ari naizen liburua hartu (Danele Sarriugarte-Erraiak, 2014), eta atzo utzi nuen tokian hasi naiz leitzen (51. or.): “…Y-k aurpegi ikaragarri ederra du… inkontzienteki gogorarazten baitizu pantailetan emakume moderno liberatuz mozorrotutako printzesa babesgabea salbatzen duen gizon ez-matxistaz mozorrotutako printze urdina…”

[i] Badaezpada ere: oharrak –z mozorrotu egitura aipatzen du, Jagoneteko galdera “mozorrotu” aditzari buruz zelakoz; erantzunak –z jantzi lokuzioarentzat ere balio duela ulertzen dut nik.

7 Iruzkin

Mikel Taberna atalean

Arrotzaren kantua

Juan Luis Zabala

(Leonard Cohenen beste kantu baten hitzak).

Arrotzaren kantua

Egia da ezagutu zenituen gizon guztiak
Jokoa utzia zutela zioten jokalariak zirela
Zuk aterpea ematen zenien bakoitzean
Ezagutzen dut gizon mota hori
Zaila da eskutik heltzea
Amore emateko zerua iritsi beharra duen bati

Eta ahaztuta utzi zituen komodinak jasotzerakoan
Jabetzen zara ez zizula ia ezer ere utzi
Ezta barrerik ere
Edozein jokalari bezala
Kartarik onenaren, kartarik altuenaren zain zegoen
Besterik behar ez izateko
Jose bat estalpe bila bezala
Jose bat estalpe bila bezala

Eta egun batez zure leihoaren karelean bermatuta
Esango dizu zuk emandako amodioak, beroak eta babesak
Borondatea ahuldu ziotela
Eta bere karteratik
Tren ordutegi zahar bat atereaz, esango du
Esan nizun etorri nintzenean arrotz bat nintzela
Esan nizun etorri nintzenean arrotz bat nintzela

Baina orain badirudi beste arrotz batek nahi duela
Zuk bere ametsei kasurik ez egitea
Beste baten zama izan balira bezala
Oi zuk ikusia duzu lehen ere gizon hori
Haren urrezko besoa kartak banatzen
Baina orain herdoildu egin da ukalondotik erietaraino
Eta aldatu nahi du bere jokoa babesaren truke
Bai, aldatu nahi du ezagutzen duen jokoa babesaren truke

Gogaitu egiten zaitu beste gizon nekatu bat ikusteak
Bere eskua beheratzen uko egingo balio bezala
Pokerraren joko sakratuari
Eta bere ametsez mintzatzen zaizun bitartean lokartu arte
Zu jabetzen zara autobide bat dagoela
Bihurritu egiten dena kea bezala haren bizkar gainean
Bihurritu egiten dena kea bezala haren bizkar gainean

Zuk sartzeko eta esertzeko esaten diozu
Baina zerbaitek buelta emanarazten dizu
Atea irekita dago, ezin duzu dagoeneko zure babesa ukatu
Bideko kisketa probatzen duzu
Irekia dago baina ez beldurrik izan
Zeu zara, maitea, zeu zara arrotz zarena
Zeu zara, maitea, zeu zara arrotz zarena

Ondo da, zure zain nengoen, ziur nintzen
Topo egingo genuela itxaroten genituen trenetan
Uste dut beste bat hartzeko tenorea dela
Mesedez, uler ezazu, nik ez nuen inoiz izan mapa sekreturik
Honen bihotzeraino iristeko
Ezta beste ezereneraino ere
Ondo da, horrela mintzo zaizu hura
Baina zuk ez dakizu zein den haren asmoa
Horrela hitz egiten dizunean,
Ez dakizu zein den haren asmoa

Elkar gaitezen bihar ondo iruditzen bazaizu
Uraren ertzean, amaierarik gabeko ibai baten gainean
Eraikitzen ari diren zubiaren azpian
Ondoren nasan utzita
Zure ohe-bagoi epelera igotzen da
Eta orduan ulertzen duzu, beste babes bat eskatzen baino ez dela ari
Eta zuregana dator, inoiz ez da arrotz bat izan
Eta zuk diozu “Ados, zubian edo beste edozein lekutan aurrerago”

Eta ahaztuta utzi zituen komodinak jasotzerakoan
Jabetzen zara ez zizula ia ezer ere utzi
Ezta barrerik ere
Edozein jokalari bezala
Kartarik onenaren, kartarik altuenaren zain zegoen
Besterik behar ez izateko
Jose bat estalpe bila bezala
Jose bat estalpe bila bezala

Eta egun batez zure leihoaren karelean bermatuta
Esango dizu zuk emandako amodioak, beroak eta babesak
Borondatea ahuldu ziotela
Eta bere karteratik
Tren ordutegi zahar bat atereaz, esango du
Esan nizun etorri nintzenean arrotz bat nintzela
Esan nizun etorri nintzenean arrotz bat nintzela

The Stranger Song

It’s true that all the men you knew were dealers
Who said they were through with dealing
Every time you gave them shelter
I know that kind of man
It’s hard to hold the hand of anyone
Who is reaching for the sky just to surrender
Who is reaching for the sky just to surrender

And then sweeping up the jokers that he left behind
You find he did not leave you very much not even laughter
Like any dealer he was watching for the card
That is so high and wild
He’ll never need to deal another
He was just some Joseph looking for a manger
He was just some Joseph looking for a manger

And then leaning on your window sill
He’ll say one day you caused his will
To weaken with your love and warmth and shelter
And then taking from his wallet
An old schedule of trains, he’ll say
I told you when I came, I was a stranger
I told you when I came, I was a stranger

But now another stranger seems
To want you to ignore his dreams
As though they were the burden of some other
Oh you’ve seen that man before
His golden arm dispatching cards
But now it’s rusted from the elbow to the finger
And he wants to trade the game he plays for shelter
Yes he wants to trade the game he knows for shelter

Ah you hate to watch another tired man
Lay down his hand
Like he was giving up the holy game of poker
And while he talks his dreams to sleep
You notice there’s a highway
That is curling up like smoke above his shoulder
It is curling just like smoke above his shoulder

You tell him to come in sit down
But something makes you turn around
But door is open, you can’t close your shelter
You try the handle of the road
It opens do not be afraid
It’s you my love, you who are the stranger
And it’s you my love, you who are the stranger

Well, I’ve been waiting, I was sure
We’d meet between the trains we’re waiting for
I think it’s time to board another
Please understand, I never had a secret chart
To get me to the heart of this or any other matter
When he talks like this, you don’t know what he’s after
When he speaks like this, you don’t know what he’s after

Let’s meet tomorrow if you choose
Upon the shore, beneath the bridge
That they are building on some endless river
Then he leaves the platform for the sleeping car that’s warm
You realize, he’s only advertising one more shelter
And it comes to you, he never was a stranger
And you say, “Okay the bridge or someplace later”

And then sweeping up the jokers that he left behind
You find he did not leave you very much not even laughter
Like any dealer he was watching for the card
That is so high and wild
He’ll never need to deal another
He was just some Joseph looking for a manger
He was just some Joseph looking for a manger

And leaning on your window sill
He’ll say one day you caused his will
To weaken with your love and warmth and shelter
And then taking from his wallet
An old schedule of trains, he’ll say
I told you when I came, I was a stranger
I told you when I came, I was a stranger
I told you when I came I was a stranger

Iruzkin bat utzi

Juan Luis Zabala atalean

Lazarraga zaharra, Lazarraga gaurkoa*

Borja Ariztimuño Lopez

Hamar urte pasatxo dira Lazarragaren eskuizkribua jendartera zabaldu zenetik. Harrezkero hainbat artikulu (eta libururen bat) idatzi dira hartaz, dela hizkuntzaren ikuspegitik, dela literaturarenetik edo are historiko-bibliografikotik ere. Irudipena dut, dena den, ez dela jendartean aski ezaguna oraindik ere, eta kontuan harturik euskal literaturako obra zaharrenetarikoa ez ezik egiazko literatura zahar bakanetakoa dugula (Oihenart dukegu bestea), irakaskuntzan leku handiagoa eman beharko litzaiokeela uste dut. Eta esango nuke haren poesia dela ezezagunena.[1]

Horregatik, gaurkoan, eta Lazarragaren eskuizkribuaren edizioaren egileen baimenaz, A25 edo Dichabagueau joan ninçan… poemaren bi bertsio dakartzat: lehendabizikoa grafia eta puntuazioa gaurkotuaz (funtsean aipatu ediziokoa bera, aldaketatxoren batekin) eta bigarrena egungo euskara batu(ago)an emana.[2]

Poemaren edizioko sarreran irakur dezakezuenez, ezin esan istorioa oso originala denik, baina, seguru nago XVII. mendearen hasieran euskaraz idatzitako halako testu bat (eta nahi izanez gero garai hartako euskaraz) irakurtze hutsa atsegin izango duzuela, nik bezainbeste.

Ditxabageau joan ninzan ezer baga eskuetan;
etsaiorrez topa nindin gradaetan
legoala ballesta bat armaetan:

― Traidorea, zer da honela? Zer egin deuk jauregietan?
― Ehiz’ona itxi dinat menaetan.
Igo egin da hasi hadi motzietan;
ni banajoan salsearen aurkietan.
― Ez ahal deustak bardin egia kontaetan!
― Igo egin laster, eze heurk dakusken erietan.

Igo neben bista baga begietan.
Neure jaunak baesadan:

― Nora zatoz penaetan?
― Ene jauna, zer diostazu? Zer daukazu bularretan?
― Zagita bat eben daukat; azarri ez nax tiraetan.
Konfesorea bekardae lasterretan.
― Ene jauna, jarri zatez sillaetan.
Nork egian kolpeori zure haragi ederretan?
― Garzilasok, ene andrea, nengoala menaetan,
bigueleaz kanzio baten kantaetan.
Hil banadi, nik deutsat parkaetan;
bizi banax, jakingo deut bengaetan.

Hau esan da hil ekidan eskuetan.
Andra ditxabageau, barriz, sei hilekoaz maiaetan;
ene etsai traidorea pozik kalza-juponetan.

Tristea nengoan hiru hileko egunetan,
atsekaba garratz asko, oi, nebela sufrietan,
sabelekoaz ez ninzala gozaetan.
Senar baga jarri ninzan belaunetan.

Hamaeka hilabete neure jauna goza nezan.
Ala andrea ditxabaga sortu bazan neskaetan!
Zerren hil ez ete ninzan jaio ninzan egunetan?

Seme batez erdi ninzan; digna ez ninzan gozaetan:
hilabete ez egian ama bereaen ugatzetan;
harrezkero ene semea eztakust neure begietan.

Ondo uste dot galdu zala itsasoaren hondarretan;
Garzilaso traidoreak agindu eben hundaetan;
hatz txikirra bihotzagaz lekarroela señaletan,
gumutatu ez lekion bere aita eskaetan.

Hala bada, eroan euen mandamentua kunplietan.
Ahaide baga bakotx nago desditxadeau eresketan.

Gizon batek hor daroa inozentea besoetan;
itsasaldea behera doa bere buruaz berbaetan:

― Hil hagidala jaunak jaustak aginketan;
bihotza ta hatz txikirra daroadala señaletan.
Inozentea, damu diat hain gatx handia obraetan;
borondate jaukaat ahal badagit salbaetan.

Bere begiak eratzala negarretan,
gizon onau baegoan zer leikean pensaetan.

Txakurtxo bat han heldu zan uraldeti ehizketan.
Gizon onak dei egin da lotu eben gidaletan;
atera deutso bihotzori, gorde dau kalza-mudoetan.
Inozentea efini dau lau atzetan;
lotu deutso eskutxoa, hutsi eztidin odoletan;
estali dau seitxoa arrai batzuen kontxaetan.

Garzilasok esan eutsan señaleagaz kunplietan,
hatz txikirra bihotzagaz emun deutso eskuetan.
Utra kontenturik dago forma honetan berbaetan:
[…]

Dohakabea joan nintzen ezer gabe eskuetan;
etsaiarekin topatu nintzen eskaileretan,
zegoela balezta bat armatzen:

― Traidorea, zer da honela? Zer egin duk jauregian?
― Ehiza ona utzi dinat almenan.
Igo hadi eta has hadi mozketan;[3]
     ni banoan saltsa aurkitzera.
― Ez ahal didak, menturaz, egia kontatzen!
― Igo hadi laster, ezen heuk ikusiko dun zauriturik.

Igo nintzen bista gabe begietan.
Neure jaunak esan zidan:

― Nora zatoz penetan?
― Ene jauna, zer diostazu? Zer daukazu bularrean?
― Gezi bat hemen daukat; ausartu ez naiz tiratzen.
Konfesorea ekar biezadate laster.
― Ene jauna, eser zaitez aulkian.
Nork egin du kolpea zure haragi ederrean?
― Garzilasok, ene andrea, nengoela almenan
bihuelaz kantu bat kantatzen.
Hiltzen banaiz, nik diot barkatzen;
bizi banaiz, jakingo dut mendekatzen.

Hau esan eta hil zitzaidan eskuetan.
Andre dohakabea, berriz, sei hilekoarekin[4] maietan;[5]
ene etsai traidorea pozik galtza-jipoietan.[6]

Triste egon nintzen hiru hileko egunetan,[7]
atsekabe garratz asko, oi, nuela sufritzen,
sabelekoaz ez nintzela gozatzen.
Senar gabe jarri nintzen belaunetan.[8]

Hamaika hilabete neure jauna gozatu nuen.
Ala[9] andrea dohakabe sortu zen nesken artean!
Zergatik hil ez ote nintzen jaio nintzen egunean?

Seme batez erdi nintzen; duina ez nintzen gozatzeko:
hilabete ez zuen egin bere amaren ugatzetan;
harrezkero ene semea ez dakusat neure begietan.

Badut uste galdu zela itsasoaren hondarrean;
Garzilaso traidoreak agindu zuen hondoratzeko;
hatz txikia eta bihotza ekar ziezaiotela seinaletzat,
bururatu ez zekion bere aitaz galdetzea.

Hala bada, eraman zuten mandamentua konplitzera.
Ahaide gabe bakarrik nago, dohakabea erosta jotzen.

Gizon batek hor darama errugabea besoetan;
itsasaldean behera doa bere buruarekin hizketan:

― Hil hazadala jaunak zidak agintzen;
bihotza eta hatz txikia eraman ditzadala seinaletzat.
Errugabea, damu diat hain gaitz handia egitean;
borondatea zaukaat, egin ahal badut, salbatzeko.

Bere begiak apaltzen zituela negarretan,
gizon ona bazegoen zer egin zezakeen pentsatzen.

Txakurtxo bat han heldu zen ur ertzetik ehizan.
Gizon onak dei egin eta lotu zuen hanketan;
atera dio bihotza, gorde du galtza-mudetan.[10]
Errugabea ipini du lau hanketan;
lotu dio eskutxoa, hustu ez dadin odoletan.
Estali du umetxoa molusku batzuen oskolen azpian.

Garzilasok esan zion seinalearekin konplituz,
hatz txikia eta bihotza eman dizkio eskuetan.
Oso kontenturik dago, modu honetan hizketan:

[…]

* Izenburua Patxi Salaberri Muñoaren Leizarraga zaharra, Leizarraga gaurkoa liburuari zor zaio, haren asmo bertsuaz idatzi batitut honako hau, Lazarragari egokiturik.

[1]    Salaberrik egina du Lazarraga hurbiltzeko saio bat (lehenago Leizarragarekin bezala), baina artzain-nobelaz bakarrik: Lazarragaren artzain-nobela irakurtzen.
[2]    Bigarren horretan hitzen formak eta adizkiak aldatu ditut batik bat, eta inoiz hitza sinonimo batez ordezkatu, noiz erdi-ekialderagoko batez, noiz mordenoago batez, oro har irakurle gehiagok erosotasunez irakurtzeko moduan (irakurle ez adituengan pentsatuz); ondorioz, hainbat puntutako errima galdu da, baina ez dut gehiago aldatu nahi izan (hortaz, poema libre edo prosa gisa irakur bedi). Hitz-ordena, aldiz, ez dut ukitu, oro har irakurketa eragozten ez duelakoan. Azkenik, hizkuntzazko ahalik eta ohar gutxien egiten saiatu naiz, ulertzeko zailak gerta litezkeen formak “baturatzean” aldatu baititut ahal izan dudan guztietan (jatorrizko bertsioko hitz eta adizkiez argigarri gehiago nahi duenak jo beza edizioaren webgunera).
[3]    Ehizakia larrutzen, alegia.
[4]    Sei hilabeteko haurdun.
[5]    Erdarazko esapide batetik: ‘oso apain jantzirik’; ediziogileen arabera, beharbada egoera horretarako gehiegi eta, ondorioz, barregarri.
[6]    Erdarazko esapide batetik: ‘narras jantzirik’.
[7]    Haurdunaldiko azken hiru hilabetean.
[8]    Belauniko, hots, garai hartan erditzeko ohiko jarreran.
[9]    ‘Zeinen dohakabe sortu zen andrea nesken artean!’.
[10]  Galtzetan, galtzen eta barruko arropen artean (cf. gazt. muda).

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Julenentzat (ala Julianentzat?)

Maialen Marin Lacarta

Lagun bati Yu Hua nor den kontatzen ari naizela, idazle asko medikuntzan aritu izanak direla konturatzen naiz. Azaltzen diot Yu Hua, idazten hasi baino lehen, bost urtez dentista izan zela. Eta Lu Xun ere medikuntza ikasten hasi zela, bere karrera guztiz aldatu eta literaturagatik interesatu zen arte. Orduan, adi entzuten ari zaidan lagunak Conan Doyle aipatzen du, eta niri Txekhov etortzen zait burura.

Aitak ere bide hori jarraitu du: berrogei urtez mediku izan eta gero, erretiratu denetik idatzi eta idatzi dabil. Beti izan da irakurle amorratua, baina azken bi urteotan klasiko guztiak irakurtzeari edo berrirakurtzeari ekin dio, idazketa-lantegi batera joaten hasi da eta egunak ordenagailu aurrean pasatzen ditu, linfomei buruzko txostenak idatzi beharrean, gaixo baten fikziozko istorioari bueltaka. Orain dela bi urte, erretiratu zenean, idazteari ekiteaz gain, berriz ere frantsesa ikasten hasi zen. Baina kurtso hasieratik, beste eginkizun batek dauka lanpeturik: euskara ikasten hasi da berriz ere. Erretreta erdizka utzitako pasioak berreskuratzeko garaia omen da.

Txikitatik gogoratzen dut aita euskara ikasten saiatzen. Behin baino gehiagotan klaseak hartzen hasi zen, baina, azkenean, lan gehiegi zuenez, amore eman eta ikastaroa erdizka utzi behar izaten zuen. Euskarak beti frustrazioa sentiarazi diola iruditzen zait. Baina zerk piztu dio berriz ere saiatzeko gogoa?

Julen izan da arrazoi nagusia. Azaroaren 14an ahizpak bere lehen umea ekarri zuen mundura eta aitaren omenean Julen jarri zion izena. Nolabait loturik daude aitona Julian eta Julen jaioberria. Julianek Julenekin euskaraz egin nahi duelako hasi da berriz ere euskara ikasten.

Antzeko erabakia hartu zuen amak orain dela berrogei eta bi urte. Seme-alabei euskaraz egin nahi zielako hasi zen ikasten, nire anaia nagusia jaio baino lehen. Lau seme-alabak ikastolara joan ginen eta txikitan amak beti euskaraz egin zigun, bere ama hizkuntza ez den hizkuntza batean. (Euskalduna ez den norbaiti hau kontatzen diodanean ulertzea kostatzen zaio!). Erabaki horri esker lau anai-arrebak elebidunak gara eta ez dugu orain aita dabilen legez nor-nori-nork taularekin ero moduan ibili behar izan. Nire gurasoek bezala beste guraso askok hartutako erabaki horri esker berpiztu zen euskara. Batzuetan ahaztu egiten zaigu erabaki pertsonal horietako bakoitzak bat eginik hartu duten garrantzi historikoa.

Orain dela gutxi lankide batek Pema Tseden izeneko idazle, itzultzaile eta zinemagile tibetar baten inguruko kongresu bat antolatu zuen. Kongresuan parte hartu zuen irakasle batek zera esan zidan: norbait Txinako hizkuntza minoritarioen egoera tamalgarriaz kexatzen denean, berak euskararen ereduzko kasua aipatzen duela; euskararen historiak itxaropena pizten diola, hizkuntza minoritarioak berpiztea eta hizkuntza horiek sortze-lanerako erabiltzea posible dela erakusten baitigu.

Iruzkin bat utzi

Maialen Marin atalean

25 de noviembre

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Itzulezina dela. Euskaltzale batek kale baten errotulu elebakar bat dela-eta jarritako errekurtsoari erantzunez esan du hori Iruñeko Udalaren izenean txosten juridikoa egin duen teknikariak; eta ez dakiela «25 de noviembre» toponimoak euskaraz beste izendapen ofizialik ote duen, kaleei ematen zaien izena berezia dela eta itzulezina euskarara, gaztelaniara edo beste edozein hizkuntzatara… Behar da, gero!!

Iruñeko Udalak urteak eman ditu orotariko trikimailu eta zirrikituak baliatzen bere eskumenekoak diren errotulu, seinale eta enparauetan euskara zokoratzen; ahal zuelarik, gaztelania hutsa erabiliz haietan eta, beste aukerarik ez zuenean, letra mota ezinago ñimiñoak eta gris kolore ezinago argiak baliatuz euskararako.

Ziur asko —segurantzia erabatekorik ez baitago izaterik inoiz— alkatetza azken 15 urteotan jarraian bere izan duen alderdiak gaztelania hutsezko hizkuntza-paisaia ezarri nahi luke Iruñean, baina, hala egiterik ez duenez, zenbait urtez ordenantzari men egin eta aldi berean gaztelaniaren nagusitasuna sinbolikoki zizelkatzeko bidea aurkitu zuten udal agintariek (Euskararen ordenantzak euskarazko testuek bigarren mailan, letrakera txikiagoan eta kolore apalagoan behar zutela xedatu zuen zenbait urtez). Euskarazko idazkunak ia ikusezin bihurtzeraino txikitu zizkiguten, halako eran non zurrumurruak dioen Oftalmologoen Elkargoa ere ohar ofiziala kaleratzekotan egon zela euskaldunon ikusmena zaintze aldera, honako honen gisakoak ugaldu baitziren gure karriketan:

itziarrena

Bidenabar, erran beharra dago ezen testuak ele bitan jartzeko molde hori, erran nahi baita, gaztelaniazko testua letrakera handi eta ilun-ilunaz idaztea eta euskarazkoa, aldiz, letrakera etzan, ttiki eta gris argiz, arrakasta handikoa izan dela bazterrotan, hainbestekoa non are orain ere irudi duen anitz jendek uste duela Udalak garai batean erabilitako bide hori dela zernahi ele bitan jartzeko modu ortodoxo eta neutroa. Gero erranen digute Administrazioaren jardunak ez duela eragin handirik eta ez duela askorik axola errotuluak-eta nola dauden idatzita…

Nolanahi ere, Iruñeko paisaia linguistikoan urte batzuetan nagusitu zen molde elebidun horri bidea itxi zion Udalak berak 2012ko martxoaren 16ko osoko bilkuran hartu zuen erabakiak, zeinaren bidez bigarren xedapen gehigarria erantsi zitzaion Euskararen Ordenantzari: xedapen horrek ezartzen du tamaina eta kontrastea berberak izanen direla bi hizkuntzetan errotulazioan. Alkateak eta haren alderdiko gainerako zinegotziek erabaki haren kontra bozkatu zuten, erran beharrik ez dago; edo bai.

Kontua da Udalak errotuluetan gaztelaniaren nagusitasunari eusteko beste bide bat aurkitu uste duela orain: kale izenak toponimo bihurtu. Salagarria iruditzen zaidan arren udal agintariren bati otu izana «25 de noviembre» toponimotzat har daitekeela, ulergarria ere iruditzen zait. Nekezago egiten zait ulertzea teknikari kualifikatu bat prest agertzea txosten juridiko batean adierazteko «25 de noviembre» toponimo bat dela, izen berezia dela eta itzulezina inongo hizkuntzatara. Behar da, gero!! Beharrik Administrazio Auzitegiko Ebazpenak arrazoi eman dion errekurtsogileari, Joseba Otano euskaltzale nekaezinari. Eskertzekoa da, halaber, ebazpenari nabari zaion doinu ironikoa («25 de noviembre gaztelania ez bada, hala irudi du behintzat. Are gehiago, aldez aurretik esan dezakegu ez dela Erdi Aroko toponimo bat, baizik eta Emakumeen aurkako indarkeriaren kontrako Nazioarteko Eguna […], guztiz itzulgarria planetako hizkuntza guztietara»). Eskertzen da umorea, barrenak tarte batez lasaitzeko modu bat da zinismoari ironia apurtxo batez egur sinbolikoa ematea.

Ikusezina nahi zuten hori irakurrezin bihurtu nahi izan zuten eta, aukera hura galtzean, itzulezintasunera jo dute. Itzulezintasuna da orain Udalaren indarkeria linguistikoaren azken gordelekua. Indarkeria, Nafarroako Gobernuak azaroaren 25erako prestatu duen kanpainan esaten den bezala, mota askotakoa izan baitaiteke.

3 Iruzkin

Itziar Diez de Ultzurrun atalean

Administrazio hizkerako zenbait kontu (1)

Karlos del Olmo

Teknolektoen artetik, administrazio hizkera dugu herritar arruntenganaino errazen hel daitekeenetako bat (teknologia berrien ingurukoarekin batera, seguru asko). Zertan esanik ez, eguneroko hizkeraren bilakaeran indar handia izan dezake lerratze horrek (gertaera horren ontasuna epaitzen hasi gabe). Hortaz, horren gaineko erabaki batzuk kontuz onartu eta plazaratu beharrekoak dira —nahiz erabaki arauemaileei edo aholkuei dagokienez, nahiz itzulpen edo bestelako erabideen bidez argitara emanei ere (ahazteke, dena dela, itzulpen erabakiak presaren sorkari eta jopu izan ohi direla)—. Hori ez ezik, ontzat emandakoan, erabakiak egoki gertatu ote diren eta zer bide egin duten aztertzea noraezekoa izango ere da, erraz gertatu ohi delako behar bezain argiro ez ikustea edo agirikoenaz ez ohartzea. Hona hemen horren bi adibide:

“Zabor organikoaren gaikako bilketa”

“Zabor organikoaren gaikako bilketa”, “materia organikoaren gaikako bilketa”, “gaikako beira bilketa”, “gaikako bilgarri bilketa”, “ontzien eta ontzietako hondakinen gaikako bilketa” eta antzeko beste termino segida espezializatuak ikus eta entzun daitezke, han-hemenka, hainbat euskarritan. Birziklatu beharraren ondorioz, hondakinak orain arte ez bezala jaso beharra gero eta handiagoa izaten ari da gizartean, eta horrek arlo espezializatu bateko hizkera egunerokora indar biziz ekarri du (ikusi eta aditu besterik ez dago zaborrak kudeatzearen inguruan sortutako zalaparta).

Kontua da, eta hortik nahasketa, “gaikako bilketa” termino unitate polilexikoak argiro (?) esplika dezakeela beste hizkuntza batzuetan “recogida selectiva” “collecte séparative”, “collecte sélective”, “separate collection”, “selective collection”, “separated collection”, “recollida selectiva”… bikoteekin adierazia. Baina gauza da, gero, egitez, hondakin mota horiek ez direla gaika jasotzen, mota bereko  guztiak batera baizik, gainerako hondakinetatik bereiz; hau da, ontziak, zabor organikoa, paperak edo kartoiak eta abar,  ez dira gaika jasotzen, ez dira sailkatuta jasotzen…, bestela esanda, zabor organikoa nahasita joan ohi da, dena batera, eta beira mota guztiak ere nahas-mahas botatzen ditugu herritarrok…

Frantsesez eta ingelesez, bi aukera terminologiko edo semantiko dituzte aukeran, gehien bat: “gaika, sailka” biltzea ala “bereizita” jasotzea. Euskarazko termino bakar horrek egokiro ordain dezake termino orokorra, hau da, zaborrak moten arabera botatzea nahiz jasotzea. Ordea, bilketa mota berezi bakoitza definitzeko orduan, “gaikako bilketa” bikotearen gainean eraikitako termino zabalagoak ez dira behar bezain zehatzak, zabor mota bakoitza ez baita biltzen, aurki, azpimotaren arabera.

Egia esan, gaztelaniazko “recogida selectiva de vidrio” o “recogida selectiva de residuos orgánicos o de la fracción orgánica” eraketak ere ez dira lar argiak, “selectiva” adjektibo erreferentziala okerra gertatuko baita beira motak edo hondakin organiko klaseak, eurak ere, irizpideren baten arabera sailkaturik jaso ezik.

Euskaraz, behintzat, nahikoa izan liteke termino orokor moduan “gaikako bilketa” edo “zabor moten araberako bilketa” (are “bilketa selektiboa” ere) termino unitatea erabiltzea, eta, gero, biltze mota bakoitzari bere izendapena ematea, “selektibo izatearen” tasun hori ezkutuan utzita.

“Desarrollar” ezin da beti “garatu” izan

Garatu ote daitezke lanak, prozesuak, azterketak eta administrazioan egin edo bideratu beharreko beste hainbat ekintza? “Garatu” aditza, apurka eta bestela baitakoan, azpia jaten ari zaio “egin” aditzari (eta besteren bati ere, apika), batez ere gaztelaniatik euskaratzean. Badirudi automatismo halako batek gero eta sarriago garamatzala eduki semantikoari erreparatu gabe euskaratzera: “lanak behar bezala garatzea”, “azterketa edo hautaketa prozesua garatzeko prozedura”, “mugikortasun ekintzak antolatu eta garatzeko diru laguntzak”, “jarduera proiektuak garatzeko deialdia”,  “diru laguntzak kudeatzeko eta plana garatzeko lanetan”, “lehiaketa garatzeko arauak”, “Nekazaritzako Elikagaien Garatzeko Zerbitzua”, “produktuak garatzeko proiektuak”, “istorioak garatzeko estrategiak”, “publizitate on bat garatzeko”, “herrialde eta gizarte proiektu propio bat garatzeko”, “auzoetan garatzeko inbertsioak erabakitzeko auzo batzarrak”, “esparru batean garatzeko ideiak baldin badituzu”…

Jakina, agerbide horietako batzuetan “garatu” aditzak tradizioan hartu ohi izan dituen tasun semantikoetakoren bat egoki emanda dagoke (handiago egitea, haztea…), baina ez dirudi oso komenigarri, besterik gabe, egin, bururatu, gauzatu, bideratu, mamitu eta enparauen ordez, beti bai beti, “garatu” erabiltzeak.

Iruzkin 1

Karlos del Olmo atalean