Maiatza fardo

Irantzu Epelde Zendoia

Gaurko sarrera Juana Ekioiz-i eskaini behar diot. Almandozen jaioa dugu Juana, 1925ean. Begi urdin, aurpegi zabala, gorpuzkeraz handia eta indartsua, nahiz adinagatik pixka bat makurtzen hasia egon. Haren begitartea ikusita, seguru gaztetan emakume ikusgarria izan zela. Begirada sarkorra. Beti-beti irribarre goxoa ezpainetan, eta kontakizunetan ezin alaiagoa. Ez omen duelako makur handirik izan bizian. Hala hobe. Bost seme izan ditu, eta bostak planttakoak atera. Halako harrotasun sano bat sumatzen zaio semeez zerbait kontatzen duenean. Gurasoak ere Almandozen jaioak zituen, eta senarra ere berdin. Etxeko hizkuntza nagusia euskara izan du betidanik, eta entzun egin behar da irrati esatari izateko moduko ahots eder horrekin solasean. Patxadarik galdu gabe, beti. Gazteleraz entzun izan diodanetan ere, dotorezia berarekin, eta fin.

Euskalkiaz gain Baztango erranairuak ikasteko aukera eman dit Juanarekiko hartu-emanak, eta berak esandako batzuk Baztango Hiztegia-n[1] ere aurkitu ditut orain. Hemen duzue bilduma txiki bat:

Maiatza fardo, erearoa klaro; orduen bilduko da ogie ta artoa franko.

Arizkunen beste aldaera honetan: Maiatza fardo, erearoa sano; urte ortan arto ta ogi franko.

Ogiek erran zuen: ttipie banaiz edo haundie banaiz, maiatzean burutuko naiz.

Maiatza, arto yale garratza.

Apirille biribille, zerrie urdandeian goseak hille; ez, eztago hille, puztena badabille.

Martxoan katuak pizilik ez, ta apirillean ateik ez.

Martxo lore, basa lore; apiril lore, batre baño hobe; maiatz lore, urre lore.

Gartzainen beste aldaera honetan: Otsail lore, batre lore; martxo lore, batre ez baño hobe; apiril lore, urre lore; maiatz lore, pare gabe.

Martxoan laño noraño, apirillean elurra haraño.

Bazko goiz balitz, martxoan ezpalitz.

Elur, melur, ez diet hire beldur; badiet etxean arto eta egur.

Baztandarra tuku-tuku, gasna erre yale, sure gan ta batre gabe.

***

Juanari, esker onez.

[1] Izeta Elizalde, Mariano. 1996. Baztango hiztegia. Iruñea: Nafarroako Gobernua.

5 Iruzkin

Irantzu Epelde atalean

5 responses to “Maiatza fardo

  1. Erramun Gerrikagoitia

    Gustura hasico dut egun eguna hemen hotelean Budapest-en ondoric iracurri honaco baztandar esaquerac.

    Esquerrac eta bizi aitzina.

    Erramun

  2. Eduardo Gil Bera

    ‘fardo’ horri buruz: pardok hodeitsua edo estalia erran nahi du gaztelera zaharrez.
    Juan Iriarteren “Refranes castellanos en verso latino” delako bilduman honakoak irakur daitezke:
    Mayo pardo, señal de buen año
    Fertilis est index Majus subnubilis anni
    Mayo pardo, Julio claro
    Fusco Majus eat, candenti Julius ore

    • Mikel Taberna

      Eskerrik asko, Eduardo, nire galdera-zalantza bidean zela ailegatu da zure argibidea.

  3. Mikel Taberna

    Jakin-mina bizten dute erranairuek, nola sortu ote ziren. Pena da haietako hainbertzek bizirik ez izatea geure ahotan, bildumetako ale ihartuak bertzerik ez izatea. Baina jakin behar egoki erabiltzen, zer unetan. Frankotan, hitzak banan-banan harturik denak ulertuagatik, ez gara gauza erranairuaren adiera osoa harrapatzeko; multzo honetako batzuekin horixe gertatu zait. Bi hitz ez ditut konprenitu: “fardo” eta “pizilik”. Azken horri hartzen diot traza Bidasoaldean erabiltzen dugun “pixalik”ena, baina ez dakit hala den. Bertzalde, pentsatzen dut “ogi” (“ogiek erran zuen”) hori “gari” ulertu behar dugula (gure eskualdean halaxe da).

    • Mikel Taberna

      “Azken horri hartzen diot traza Bidasoaldean erabiltzen dugun “pixalik”ena, baina ez dakit hala den…”
      Argitzeko (idatzi nuela uste nuen, baina nire iruzkinean ez dut irakurri): “pixalik” = “pixagaleak”

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s