Etxe-izenen gainean

Paskual Rekalde Irigoien

Azken aldi honetan esku artean izan dut Baztango etxeen telefono gida, Baztango Doike euskara taldeak 2005. urtean argitaratua. Auzolanean egindako lan horretan Baztango etxe eta baserrien izenak erakutsi nahi izan genituen, telefono-gidan halakorik ez zegoelako.

Liburuxkaren aitzinsolasean erraten da:

… Baztanen, nekazalgo eta gizarte egitura tradizionaleko euskal herri guztietan bezalaxe, etxeen izenak edo oikonimoak betitik arrunt erabiliak izan dira funtzio identitarioa betetzeko, hau da, jendeak bere burua ezagutzera emateko eta bertzeek jendea nor eta nongoa zen jakiteko. Baina azken urteotan, etxeen izenak, Baztango familiak, eta jendea oro har, identifikatzeko betitik hain erabiliak izan direnak galtzen ari dira oraingo egiturek eta jokamolde administratiboek ez baitituzte kontuan hartzen, oraingo gazteek ez dituztelakoz ikasten, eta batez ere, oraiko gizarte modernoan erabilera sozial eskaxa ematen zaielakoz.

Etxekoz etxeko egindako lan honetan, ezbaiak izan genituen taldekideen artean etxeari zer izen eman behar genion erabakitzerakoan. Batzuek nahiago zuten ahozko formak zeuden-zeudenean ematea eta bertze batzuek, berriz, uste zuten ahozko formez gainera forma idatziak ere eman behar zirela, garbi utziz forma idatziak erabili behar zirela etxearen aitzinaldean plaka bat paratu nahi bazen, errate baterako. Bigarren aukera honek egin zuen bidea, ongi bereiziz bi zutabetan ahozko forma ahalik eta batuenak eta forma idatziak [1]. Badut uste ez genion Euskaltzaindiari aholkurik eskatu. Parte horretan, segurik, “brikolatzen” ari izan ginen.

Lan hura akitu, argitaratu eta banatu zen. Dena dela, ez du segidarik izan; ez da ordutik hona berritu. Hortxe gelditu da erdi lo edo nonbait errauts hartzen. Gure inguruko bertze herri batzuetan, berriz, lan sakonagoak egin dira, hala nola, Etxalarren [2] eta Goizuetan [3]. Lan horietan etxe eta baserriei dagokien izena emateaz gainera, datu hauek ere ageri dira: ahoskera, etimologia, kokapena, argazkia…

Zortzi urte iragan dira eta ez dakigu zehazki gaur den egunean zer erabilera ematen zaion liburuxkari. Aski da itzuli bat egitea herri eta auzoetan barna ikusteko etxe zahar eta berri batzuen atalburu eta bazterretan izenak berriki paratu direla. Eta, eskuarki, zer izen paratzen zaio etxeari? Ahozkotik hurbilen dagoena, jakin gabe beharbada izen horren jatorria zein den eta nola bildu zen apeo eta erroldetan eta, maiz aski, etxeko jabetza-eskrituretan bertze modu batean ageri dela jakinagatik ere hura baztertuz (nahita, batzuetan). Alde batera utziko ditugu garai batean onddoak bezala hedatu ziren Gure Nahia, Gure Ametsa, Nire Ametsa, Gure Etxea, Gure Kuluxka, Leku Polita… [4]

Hartara, Nafarroan toponimoak nola idatzi diren jakiteko, hara zer erraten digun Andres Iñigok [5]:

XVIII. menderaino nahiko zuzen eta itxura aldatze handiegirik gabe transkribatu ohi [ziren] toponimoak Nafarroako agirietan. Desitxuratxe nabarienak XIX. eta XX. mendeetako agirietan aurkitzen dira, katastrokoetan gehienbat. Hortaz, XVIII. mendera arteko oikonimo guztiak oso gardenak ez badira ere, izen horietan ageri diren erreferentziak, neurri handi batean behintzat, nahiko ongi bermatzen ahal dira.

Desitxuratze horren lekukoa da gorago aipatutako liburuxkatik ateratako izen-zerrenda, eranskinekoa. Segur aski izen horien desirutxatzea, bertzeak bertze, baztaneraren lege fonetikoek eragindakoa izanen da; izan ere, badakigu forma idatziak ahozkoak baino kontserbadoreagoak direla, gehiago irauten dutela paperetan nahiz eta ikusi XIX. eta XX. mendeetan ahozko forma horiek (edo ingurukoak) ere izkribuetan lerratu direla eta XVIII. mende bitarteko izenak baztertu.

Eta ez da batere erraza jakitea, apeoetan-eta atzemandako izenak ondoan izan gabe, aipatu zerrenda horretako izen batzuk zer diren edo zer erran nahi duten. Hona hemen horietako batzuk: Artxea, Atxaborroa, Batzabalea, Datxipia, Delgañea, Dolantxea, Dolaetxea, Ertxuenea, Eskernea, Etxorgaraia, Gontxea, Iruin, Larroin, Miltzipenea, Mittonea, Sasternea, Segonea, Xornea… Bertze izen batzuk nahasgarriak izaten ahal dira gaztelaniarekin lotzen baditugu (Arbolenea, Zapatilleneko borda) edo euskararekin, Maixuenea.

Zerrendako izen horiek eta bertze hainbertze bizi-bizirik daude jendearen ahotan eta ez da batere erraza izaten jendeari azaltzea (ez denei) gutunetan edo etxearen atalburuan paratu nahi duen izen horrek izan baduela bertze izen bat, osoagoa, maiz jatorriarekin lotura duena (Ganbardenea < Juanberdenea; Gantxarginenea < Joanesarginenea; Mapixteneko borda < Mariperitzeneko borda) edo herri edo auzo batekin (Ertxuenea < Erratzuenea; Etxerraundia < Etxerriaundia) edo lanbide batekin (Barbañea < Barberenea; Bastornea < Basteronea) edo…

Nolanahi ere, ezbairik ez dut Etxalarko eta Goizuetako etxeen izenak biltzen dituzten liburuen modukoak behar ditugula eta gero lan horiek gizarteratu behar direla erakusketa, hitzaldi eta abarren bidez [6]. Era berean, bere etxeari izena paratu nahi diolako galdezka heldu denari proposamen argia eta zehatza egin behar zaio, ez dezan pentsa zerutik edo goragotik (gehienetan administraziotik) manatutako izen bat paratzera beharturik dagoela, azken finean, bere etxeari nahi duen izena paratzeko eskubidea baitu herritarrak. Badugu oraino lan ausarki egiteko.

ERANSKINA

ahozko forma

forma idatzia

Amosenea Amoresenea – Amorisenea
Amuxenea Amoresenea – Amorisenea
Androa Androra
Aranta Araneta
Arbiltoa Arribiltoa
Arbolenea Arbelenea
Arrontxea Arronetxea
Artxea Arretxea
Artxetxipia Arretxetxipia
Atxaborroa Arretxeberroa
Barbañea Barberenea
Barrantxea Barrenetxea
Bastornea Basteronea
Batzabalea Baratzezabalea
Bizarnea Bizarronea
Datxipia Jauregitxipia
Delgañea Delgadonea
Dendaiteko borda Dendarietako borda
Dolantxea Dolaretxea
Dolatxea Dolaretxea
Ertxuenea Erratzuenea
Eskernea Ezkerrenea
Etxenikia Etxenikea
Etxerraundia Etxerriaundia
Etxorgaraia Etxeberrigaraia
Ganbardenea Juanberdenea
Ganeskonea Joaneskonea
Gantxarginenea Joanesarginenea
Gontxea Goienetxea
Irebarnea Iribarrenea
Iruin Irigoien
Itxotoa Etxetoa
Jauzarrea Jauregizarrea
Larroin Larregoien
Lartezarrea Larrartezarrea
Lartxea Larretxea
Maisternea Maisterrenea
Maiturneko borda Mariturneko borda
Maiurdineko borda Mariurdineko borda
Maixtonea Mariarrastonea
Maixuenea Marixurienea
Malkornea Malkorrenea
Mapixteneko borda Mariperitzeneko borda
Maxenea Marixenea
Miltzipenea Migeltxipinea
Mittonea Migeltonea
Poskonea Peroskonea
Pudoineko borda Pordoineneko borda
Sasternea Sastrenea
Segonea Serorenea
Turburuko borda Iturburuko borda
Turriotzea Iturriotzea
Urrain Urrarin
Utxubia Urtsuegia
Xornea Xorrenea
Zamaillea Zamargillenea
Zapatilleneko borda Zapatagilleneko borda

[1] Gure iturri nagusiak ondokoak izan ziren:
– Nafarroako Gobernua, Nafarroako Toponimia eta Mapagintza / Toponimia y Cartografía de Navarra (I-LIX), Iruñea.
– Ondarra, F., 1984, «Apeo de Baztan (1726-1727)», CEEN 44, 5-47.

[2] Apezetxea, P. & P. Salaberri Zaratiegi, 2009, Etxalarko etxeen izenak, Etxalarko Udala.

[3] Perurena, P., P. Salaberri Zaratiegi & J. J. Zubiri, 2011, Goizuetako etxeen izenak, Pamiela, Iruñea.

[4] Zaharragoa da, jakina, Elbeteko Lekuederrea.

[5] Iñigo, A., 2008, «Izengoitiak Nafarroako oikonimia historikoan», IKER 21, 281-307.

[6] Euskal Onomastikaren Datutegia (EODA) aipatu nahi nuke hemen. Euskaltzaindiko Onomastika batzordearen lanak biltzen dira EODAn eta horien artean leku-izenak. Leku-izenei dagokienez, halaxe erraten da akademiaren web orrian: «Helburu nagusia da herri, kontzeju, auzo, kale, industrialde, ibai, etxe, baserri, baseliza eta bestelakoen izenak bildu, sailkatu, kokatu, aztertu eta dagokien formak finkatuak agertzea».

Iruzkin 1

Paskual Rekalde atalean

One response to “Etxe-izenen gainean

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s